Technisch en thematisch
spel met de werkelijkheid
De andere Mozart van Wolfgang Hildesheimer
De Moor
over
Koolhaas
Katholieke schoolraad
wijst visie van Pais af
Mislukt popfestival van
Rock tegen Racisme
Jan Hofman exposeert in Fries Museum
Nieuwe boeken
'Slecht beleid van minister'
Benzine op de bon Radio Mi Amigo zendt weer uit
in Istanboel
Ën dan nog
MAANDAG 2 JULI 1979
KUNST/RADIO/TELEVISIE
TROUW/KWARTET
d
„Koewolk", olieverf, 1978
(Van een medewerker)
LEEUWARDEN Jarenlang
heeft Jan Hofman (37) zich
gepresenteerd als grafiekspe
cialist. De thematische meta
morfoses, werkelijkheidsver
schuivingen en beeldgrappen
wist hij dan ook met techni
sche beheersing te ondersteu
nen. omdat hij in staat was de
grafische mogelijkheden uit
te breiden.
In 1973 werd de kunstenaar uitgeno
digd op de Triënnale voor kleurgra-
flek in Orenchen. Zwitserland en ge
durende de volgende Jaren volgde de
deelname aan alle belangrijke lnter-
naUonale grafiekmanilestatles (Kra-
kov, Frechen, Frederikstadt. Katowi
ce. Schiedam). HIJ oogstte succes
door de diepdruktechniek van de ets
op een ongewoon speelse manier te
verkennen. Structuren van lijn en
toon ging hij als een alchemist uit
breiden door fotogevoelige lagen op
de etsplaat te hechten en deze zo veel
structuur te geven (een negatief cli
ché) dat de laag te gebruiken was bij
het diepdruk-procédé.
Pas in de afgelopen lente liet de kun
stenaar bij een tentoonstelling in Em-
men blijken, dat hij zich gedurende
de laatste Jaren niet uitsluitend op
het etsen in kleur had geconcen
treerd, maar ook schilderde. De schil
derijen en de grafiek zijn nu in een
flink overzicht van veertig werken in
het Fries Museum te Leeuwarden sa
mengebracht
De aanleidingen tot het uitwerken
van bepaalde thema's kiest Jan Hof
man uit zijn onmiddellijke omgeving:
een spoorwegwachtershuisje, rails op
biels met hun dwingend perspectief,
email reclameborden (voor margari
ne en melk), vee en fragmenten tex
tiel. Zonder die anecdotes los te laten
weet hij er door herhalingen, veran
deringen of tegenstellingen toch zelf
standige beeldverhalen van te ma
ken. Nu eens verwijzen die verhalen
direct naar het vak. zoals de techni
sche serie waarin in vier drukgangen
(geelroodzwartroest) een recla
mebord van Lotus-margarine gestal
te krijgt, dan weer is de verhouding
tussen aanleiding en techniek com
plexer: een echte theedoek vindt zijn
vervolg in geëtste of geschilderde af
beeldingen; biels, aangewend als
hoogdrukmateriaak. zijn verbeeld
met het artistieke middel van de per
spectief. Ook heeft Hofman het vak
van kunstenaar zonder technische
variaties gedocumenteerd door grote
etsen te maken met portretten en
afbeeldingen van werk van beroemde
pop-kunstenaars.
In deze documentaires is de techniek
slechts middel, niet doel. Een meta
morfose van een gemonumentaliseer-
de koe tot een wolk wil in de eerste
plaats de thematische variatie laten
zien, maar deze heeft ook technische
consequenties. Het patroon van de
koeievacht is in de verschillende fa
sen naar de wolk toe op een andere
wijze geëtst. d.m.v. aquatint, suiker-
aquatint, enz.). Verschillende van de
thema's heeft Hofman ook in oliever
ven uitgevoerd en de werken blijken
dan aan spanning verloren en gewon
nen te hebben. De minltleuze uitwer
king idealiseert de inhoudelijke ten
koste van de technische aspecten van
de werken. Wel bracht die aandacht
Detail overhemd, olieverf. 1979
de kunstenaar op het superrealisti
sche spoor en toen hij de echte ver
roeste emailborden ging combineren
met afbeeldingen in olieverf was het
nog maar een kleine stap om de erva
ringen van superrealistische schil
ders toe te spitsen op het trompe
d'oell effect. Fragmenten textiel ver
groot hij niet alleen uit maar hij ver
hoogt de werkelijkheidsillusie door
op het schildersdoek een tweede laag
doek te plakken in de vorm van het
gekozen thema. Het vlaggekoord, de
manchet, de borstzak ze lijken echt te
zijn, ze zijn echter opgeblazen en heb
ben bovendien heel gewoon geschil
derde dessins ontvangen. Het zijn
voorstellingen die de werkelijkheid
monumentaliseren en dus geweld
aandoen.
De technische en inhoudelijke werke
lijkheidsverschuivingen die Jan Hof
man biedt zijn in wezen eenvoudig en
de vrijblijvende kijker zal er genoe
gen aan beleven, maar ook degene die
de metamorfoses wil gaan analyseren
zal geboeid raken. Tot 24 Juli in het
Fries Museum te Leeuwarden.
Wam de Moor, criticus van De Tijd.
heeft onder de titel „Koolhaas onder
de mensen" zijn recensies op Kool
haas' mensenromans gebundeld. Hij
laat er een „profiel" uit hetzelfde
weekblad aan voorafgaan en door
schiet het geheel met een vriend
schappelijke correspondentie die hij
in de loop der jaren met de auteur
voerde over zijn werk. Zo wordt de
wisselwerking blootgelegd tussen re
censent en schrijver, en dat maakt dit
boekje heel curieus. Met name de
brieven van Koolhaas zijn boeiend,
omdat er zo duidelijk uit spreekt hoe
belangrijk hij „herkenning" vindt. De
Moor, meent hij, heeft hem in zijn
bedoelingen herkend en dat schept
een vertrouwelijke band. Hij geeft de
criticus dan ook een kijkje in zijn
keuken en een indruk van zijn schrijf
opvattingen. Vindt Koolhaas de stuk
ken van De Moor heel adequaat, voor
lezers van dit boekje zijn ze toch niet
meer dan uitvoerige, serieuze en het
werk rechtdoende recensies. De Moor
heeft nfets bewerkt, waardoor het uit
eindelijke resultaat toch teveel jour
nalistiek van aard is gebleven; zelfs
de tussenkopjes en cursiveringen van
De Tijd zijn blijven staanEen
degelijker verwerking was niet onmo
gelijk, hoewel tijdrovend, geweest, en
zou in elk geval een zwaarwegender
reactie op de inmiddels druk bedis
cussieerde studie van Kruithof over
Koolhaas hebben opgeleverd. Diens
overwegend negatieve beoordeling
van Koolhaas' latere werk verdient
een samenhangend antwoord. De
Moor geeft daar nog alleen een aanzet
toe.
Wam de Moor. Koolhaas onder de
mensen. Amsterdam, 1978 (1979),
Athenaeum/Loeb, 1978(1979). 147 blz.
17.50
T. v. D.
door R. N. Degens
Al een hele tijd geleden heb Ik
het boek van Wolfgang Hil
desheimer over Mozart ter re
censie ontvangen. Dat ik er
niet eerder over schreef kan ik
een beetje afwentelen op Hil
desheimer zelf de teneur van
zijn geschrift is namelijk in
wezen deze: dat Je over Mo
zart niet (meer) kan schrijven.
Niettemin heeft hij het gedaan, niet
gehinderd door de wetenschap dat er
na de. naar lk meen, ruim zevendui
zend pubiikaties in boek- en brochu
revorm over leven en werken van
Mozart. weinig nieuws meer te vertel
len valt Behalve dan voor degenen
die Mozart alleen van het marmer-
blanke beeldje op de plano, en uit de
Kleine Nachtmusik kennen. Maar
voor de zulken schreef Hildesheimer
zijn boek niet. Het is opgezet als een
gedegen, diepgaande studie die bij de
lezer een niet geringe vertrouwdheid
met feiten uit Mozarts leven en met
diens werk vooronderstelt. Het is een
vierde, aanzienlijk vermeerderde, be
werking van een voordracht die de
auteur in het Mozartjaar 1956 hield,
en waarin hij een poging deed zijn
verering voor Mozart te documen
teren.
In een inleidend hoofdstuk stelt hij al
vast dat alle pogingen om Mozarts
gestalte achteraf interpreterend tot
leven te wekken, tot mislukking ge
doemd zijn. Hij sluit daarvan zijn
eigen poging niet uit Mozarts uitla
tingen over zichzelf, zegt Hildeshei
mer (en daarmee bedoelt hij vooral
diens brieven) belichten steeds alleen
maar weer het feit dat zijn gestalte
zich aan ons onttrekt doordat ze zich
achter haar muziek verbergt, en ook
die is voor ons. in haar diepste bete
kenis, ontoegankelijk in zoverre zij
geen buitenmuzikale definiëring
toelaat
Je zou dit boek een even interessante
als belangrijke bijdrage kunnen noe
men tot restauratie van het geroman
tiseerde Mozart beeld dat uit talloze
populaire biografieën van de compo
nist naar voren komt. Maar degenen
die hun kennis uitsluitend uit dat
soort lectuur hebben geput, zullen dit
boek niet lezen. Voor het volgen van
(en het plezier beleven aan) Hlldes-
heimers al en toe nogal chaotische en
in zeer subjectieve Interpretaties ver
snipperde betoog, is een niet geringe
hoeveelheid geduld en concentratie
vermogen nodig. Hij hanteert afwis
selend de ik-vorm en een genuanceer
de wij-vorm. Het laatste o.a. wanneer
het gaat om „het gemeenschappelij
ke standpunt van de auteur en de
zich met hem en zijn thesen, opvat
tingen en conclusies identificerende
lezer". De ik vorm gebruikt hij wan
neer hij verwacht dat de lezer de
sprong in de speculatie niet altijd
direct met hem mee zal maken. Want
aan speculaties ontkomt ook Hildes
heimer uiteraard niet. En het is maar
zeer de vraag of hij, op een hoger en
voor velen moeilijk te volgen, niveau
niet mutatis mutandis dezelfde fout
maakt als de schrijvers van de „trivi
ale biografie", waarin de „grenzen
tussen wens en waarheid worden uit
gewist".
De oprechtheid van Hildesheimers
wens een meer waarheidsgetrouw
beeld van Mozart te schetsen dan
werd gedaan door de vroegere biogra
fen (van wie hij een aantal op dit punt
fijntjes in hun hemd zet), staat buiten
twijfel. HIJ vraagt daarbij van de le
zer niet alleen „deze poging op zijn
waarachtigheid te toetsen maar ook
zijn eigen wil om zich van een voorge
vormd beeld te ontdoen". Waarin dus
is ingebouwd de wens van de auteur
zijn waarheid omtrent Mozart te doen
aanvaarden. De overtuigingskracht
die daarvoor nodig is ontbreekt hem
beslist niet Hij weet, uitgaande van
een uitvoerige documentatie, een
beeld van Mozart op te roepen dat er
ln vele opzichten anders uitziet dan
dat wat een min of meer historische
authenticiteit had verkregen. Hij
brengt talloze (meest subtiele) correc
ties aan. die voor de insiders niet zo
opzienbarend meer zijn, maar die
toch voor vele meer oppervlakkige
kenners en liefhebbers van Mozart
moeilijk te aanvaarden kunnen zijn.
Vooral Hildesheimers scherpzinnige
analyses van Mozarts brieven, en de
cynische manier waarop hij deze
soms in de context van tijd en om
standigheden plaatst, zullen voor ve
len een schokkende ontluistering van
een liefelijker Mozartbeeld zijn.
Hildesheimers „Mozart" is een com
binatie van levensbeschrijving en
werkanalyse, waarin uiteraard veel
werd weggelaten ten behoeve van de
ruimte die nodig was om op bepaalde
verschijnselen dieper in te gaan. Op
sommige punten daardoor onbevre
digend (waarom praktisch niets over
de betekenis van de Vrijmetselarij in
Mozarts leven?), maar wel boeiend-
oorspronkelijk van opzet. Geschre
ven ln een zeer persoonlijke stijl die
zelfs ln de niet altijd te bewonderen
vertaling nog als zodanig te herken
nen valt en die moeilijk in een type
rend citaat gekarakteriseerd kan
worden. Toch maar een voorbeeld
(van pag. 392), omdat daaruit de ook
door Hildesheimer erkende onbe
schrijfelijkheid van het fenomeen
Mozart blijkt: „Ofschoon duizend
voudig verklaard en bewezen, zal Mo
zart voor ons eeuwig raadselachtig en
ongenaakbaar blijven: de bijna per
manent scheppende agitatie van een
geest, die zover boven de wereld om
hem heen uitstak, en toch in een
voortdurende communicatie met
haar en in een schijnbare aanpassing
aan haar ageerde; daarnaast met een,
noch door zijn kring, noch door hem
zelf besefte vreemdheid en een steeds
verdergaande vervreemding, die hij
zelf pas vlak voor zijn einde bevroed
de en tot het eind toe overspeelde
dit fenomeen is voor de fantasie niet
te plooien."
Wolfgang Hildesheimer: Mo
zart. Vertaald door Hans
Hom. Uitg. De Arbeiderspers,
Amsterdam, 459 blz., prijs
38,50.
Een portret
van Mozart uit 1789
DEN HAAO (ANP) De Nederlandse katholieke schoolraad
INKSR) heeft de visie van minister Pais op de nieuwe oplei
dingen voor leraren voor het toekomstig basisonderwijs afge
wezen. Met name worden afgewezen de sterk technologische
onderwijsvisie, het ln hoge mate vakkengericht denken en het
mechanistisch mensbeeld, waar heel die visie en dat denken
op gebaseerd zouden zijn.
Speciaal vandaag
Tour de France samen
vatting van de etappe Neuvil-
le de Poitou naar Angers
Ned. 2 18.30
Deel twee van Onkel Bri-
sig. een serie volksvertellin
gen naar dr romans van Frits
Reuter die sich afspelen op hrt
Noordduitse platteland
Ned. 2/19.25
De Engelse bioloog David
Bellamy presenteert een serie
programma's over het ont
staan en de ontwikkeling van
bet plantenrijk in De man met
de groene vingers
Ned 1/20 05
Bob Doumi presenteert
weer sijn filmquis Voor een
briefkaart op de eerste rang
Ned. 1/20.15
arts In Engeland in de jaren
dertig in James Herriot
Ned. 2/20.27
Actualiteiten in Hier en Nu
Ned. 2/21.45
Kerkepad *79 met een
greep uit wat te sien en te
horen is in Romaanse kerken
in Friesland en kerken en
kloosters in Brabant
Ned. 2-22.15
Dit staat in het commentaar dat de
NK8R heeft gegeven op wat minister
Pais heeft genoemd zijn voorlopige
viaie op een vlekkenplan voor de
nieuwe opleidingsinstituten voor le
raren basisonderwijs. Dit plan is een
discussiestuk van een commissie die
de spreiding van de opleidingen
bekijkt
In deze commissie zaten ook verte
genwoordigers van het ministerie De
raad veroordeelt dat kort na het lan
ceren van het vlekkenplan de minis
ter met een totaal andere conceptie
komt, die veel ingrijpender conse
quenties moet hebben. Dit getuigt
van slechte beleidsvoering en een
handelwijze van de minister die de
raad ten scherpste afwijst.
De minister wil grotere concentratie
van opleidingsinstituten dan de com
missie. maar dit is meer een toevallig
uitgangspunt voor de bewindsman
dan dat deze tot stand is gekomen
door middel van een zorgvuldige af
weging van argumenten voor en te
gen. De minister komt met een opera
tie die een grotere inbreuk betekent
op de gegroeide identiteiten, die als
zeer waardevol worden beleefd, aldus
de raad.
De raad stelt dat het besef toeneemt
dat waarden en normen een zeer een
trale rol spelen in heel het onderwtjs-
gebeuren. Dit maakt een opleiding
noodzakelijk waarin de levensbe
schouwing uitgangspunt kan zijn.
Vooralsnog is dat voor het katholiek
onderwijs mogelijk ln katholieke op
leidingen Hoe dat moet is een verant
woordelijkheid voor de gemeenschap
van een opleidingsinstituut Wat mi
nister Pais nu presenteert ziet de
NKSR als een ondermijning van het
bijzonder onderwijs
Een overzicht van de manifestatie Rock tegen racisme
ISTANBOEL (AP) Istanboel is de
eerste stad in Europa geworden die
de benzine heeft gerantsoeneerd Par
ticulieren krijgen nog maar tachtig
liter per maand, taxi-chauffeurs en
eigenaars van een „dolmus" (een
soort gemeenschappelijke taxi) mo
gen op 600 liter per maand rekenen.
Buitenlandse toeristen zullen benzi
ne met buitenlands geld moeten be
talen. Alleen bij de twee toegangswe
gen naar Istanboel zijn er voor hen
bezinestatlons, waar zij per keer niet
meer dan 25 liter kunnen tanken.
Buitenlandse bussen krijgen er 100
liter.
Van een onzer verslaggevers
AMSTERDAM - Vanaf het zend-
schip De Magdalena. dat voor anker
ligt voor de kust van Goeree. worden
sinds gistermiddag twaalf uur uitzen
dingen verzorgd door Radio Mi Ami
go. Het station zendt uit op 272 meter
in de middengolf met een vermogen
van 10 kilowatt In de hele randstad
zijn de programma's, die dag en
nacht worden uitgezonden, redelijk
tot eoed te ontvaneen
Op het schip van Mi Amigo, een voor
malige tanker, zijn flinke basisvoor
zieningen voor brandstof en drinkwa
ter aanwezig Achter de nieuwe zee
zender zouden de Belg Adriaan van
Lanschoot en de vroegere medewer
ker van Veronica Stan Haag belan
gen hebben. De zender is uit Amerika
afkomstig en met de verbouwing van
de tanker is men acht maanden bezig
geweest. Alle programma's worden
live vanaf het schip uitgezonden, be
halve 's nachts tussen een en vijf uur.
Radio Mi Amigo is de derde zeezen
der die na de raticicatie van het Ver
drag van Straatsburg in 1974, waarin
het verlenen van medewerking aan
een zeezender werd verboden, in de
lucht komt Voor de kust van Enge
land in de monding van de Theems
ligt radio Caroline en enige weken
geleden begon Radio Delmare, even
eens voor de kust van Goeree. met
uitzendingen Het bereik van Delmare
is echter zeer gering
door Stan Rijven
AMSTERDAM Afgelopen zater
dag waren te Amsterdam de minder-,
heden in de meerderheid. De homo
fielen vierden met een demonstratie
en een feest in Paradiso hun bevrij
dingsdag, de RAI had zijn nationale
minderhedenshow en in het Amster
damse Bos hield de RAR (Rock
Against Racism) een popfestival te
gen het racisme. RAI en RAR schelen
slechts één letter en richten zich bei
de op dezelfde groepen, qua publieke
belangstelling was er echter een he
melsbreed verschil.
Lag het aan de bewolkte hemel, de
„concurrentie" van de andere evene
menten of de afwezigheid van een
werkelijke publiekstrekker? In ieder
geval bood de Vietnamweide van half
elf 's ochtends tot aan het einde,
twaalf uur later, een trieste aanblik.
Van de verwachte zeven- tiendui
zend bezoekers kwamen er slechts
tweeduizend luisteren naar de acht
tien reggae- en rockattracties die op
twee podia optraden Dat leverde
veel heen en weer geloop op langs
goedboerende eettentjes, lang uit lig
gen in het gras wanneer de zon even
doorbrak en een toenemend gebrek
aan sfeer.
De opvallende hoeveelheid punts kon
zich nog uitleven tijdens de muziek
van de Only Ones toen de hekken
voor het podium omver werden ge
haald en de idolen binnen handbereik
kwamen Dat gebeurde tijdens het
optreden van de Gang of Four, een
Engelse new wave band. die met hun
geëngageerde keiharde rock. de do
lenthousiaste punks het podium op
speelden. Een handgemeen met een
zwarte ordebewaker vormde een
triest contrast met de strekking van
dit festival
Grappig was de muzikale integratie
die er ontstond toen op het ene podi
um een blanke band. China Street,
'pure reggae bracht en op het andere
podium de Surinaamse Akka hard
rock ten gehore bracht. Het lange
wachten op Squeeze werd beloond
met een uitstekend concert, waarmee
echter niet verhinderd kon worden,
dat er sprake was van een (gras) mat
festival. Jammer, want dit mislukte
RARfestival had na een succesvol
jaar beter verdiend.
Ornament- en perspectiefbrief
kaarten van Hans Vredeman de Vries
(1562-1606) zijn t/m 18 augustus in het
rijksmuseum Meermanno Westreeni-
anum, Prinsessegracht 30 te Den
Haag te zien. Het zijn prenten met
afbeeldingen van grafmonumenten,
fonteinen, meubels, tuinen en archi
tectuurgezichten die kunstenaars ge
bruikten als voorbeeld voor eigen
werk. De prenten werden in series als
boeken uitgegeven en zijn als zodanig j
op de tentoonstelling te zien. In het- j
zelfde museum worden eveneens t/m
18 augustus miniatuurboeken uit vijf
eeuwen getoond waarvan de grootste
tien centimeter en de kleinste vijf
millimeter is.
Willem Breuker gaat in opdracht
van het Amsterdams Fonds voor de
kunst een vioolconcert schrijven voor
de violiste Vera Beths. In de commis
sie die daartoe besloot zaten de heren
H. J. van Royen, Otto Ketting en
Lucas Vis. Naast Breuker is o.m. ook
aan Ruud Bos, Wim Laman en Daan
Manneke een muziekopdracht ver
leend.
Op de tentoonstelling „Octrooi op
de Tijd", die van 6 juli t/m 28 oktober
in het Museum Boerhave te Leiden
wordt gehouden, hangen ongeveer
veertig slingeruurwerken die tussen
1657 en 1710 zijn vervaardigd. De
naam van de tentoonstelling is ont
leend aan een privilege dat de Haagse
klokkenmaker Samuel Coster in 1657
kreeg. Dit privilege hield in dat Cos-
ter het alleenrecht kreeg om slinger
uurwerken te vervaardigen volgens
de uitvinding van Chris tiaan
Huygens.
