Opereren op afstand
Paus naar Kazachstan en Armenië
Paarse pieper doorbraak
voor biologische boer
'Jodendom
verplichte
leerstof
Bloeddrukmedicijneii
helpen diabetespatiën
Mentale gevolgen zwaï
hersenschudding slepe
Bisschop: aanslagen zijn straf
Hoogleraar onderscheiden
WETENSCHAP
Intolerante houding krijgt
weer wind in de zeilen
VANDAAG
vrijdag 21 SEPTEMBER 20Q1
^Volgens leden
van de Kerk
van Jezus
Christus van
de Heiligen der Laatste
Dagen, ook wel 'mormo
nen' genoemd, kreeg de
stichter van hun kerk, de
Amerikaan Joseph Smith
(1805-1844), op deze da
tum in 1823 bezoek van
een 'boodschapper' van
God, genaamd Moroni.
Hij bracht Smith een
boodschap die later ver
werkt werd in het boek
van Mormon. Leden van
de kerk zien dit verhaal als
aanvulling op de bijbel.
In Zoetermeer is op het
ogenblik een tempel voor
de Nederlandse leden in
aanbouw. De 21ste sep
tember is gekozen als dag
dat deze z'n hoogste punt
zal bereiken. Op de toren
wordt een beeld van
Moroni geplaatst (een
utrecht/anp - De beginselen
van het jodendom moeten
volgens de rooms-katholieke
bisschoppen verplichte leer
stof worden op rk-theologie-
opleidingen. Dat hebben de
bisschoppen op hun laatstge
houden vergadering besloten,
meldt deze week 1-2-1, het of
ficiële orgaan van de rooms-
katholieke kerk in Nederland.
De bisschoppelijke begelei
dingscommissie jodendom
heeft de afgelopen jaren een
onderzoek gedaan naar on
derwijs en onderzoek in jo
dendom en joods-christelijke
verhoudingen aan katholieke
faculteiten en 'hogescholen.
Doel was om na te gaan of jo
dendom en de sinds het
Tweede Vaticaans Concilie
vernieuwde verhoudingen tus
sen christendom en jodendom
in onderwijs en onderzoek
structurele aandacht hebben.
De resultaten waren tweele
dig. Aan de ene kant is er spra
ke van een ontluikende be
langstelling voor en een nieu
we benadering van jodendom
in kerk en theologie. Aan de
andere kant ontbreekt bij de
meeste opleidingen een basis
voorziening voor een inleiding
in het jodendom. Landelijk
ontbreekt bovendien een doc
toraal leerroute theologie van
uit de joods-christelijke dia-
loog.
In 1995 zeiden de bisschop
pen in een verklaring over de
joodse wortels van het christe
lijk geloof dat 'een traditie van
theologisch en kerkelijk anti-
judaïsme heeft bijgedragen tot
het ontstaan van een klimaat
waarin de jodenvervolging
kon plaatsvinden'.
boston/anp - Patiënten met ou-
derdomsdiabetes en hoge
bloeddruk hebben baat bij het
gebruik van bloeddrukverlagen-
de middelen naast de gebruike
lijke medicijnen. Op die manier
kunnen complicaties bij men
sen met een gevorderde diabe
tes worden afgeremd.
Dat blijkt uit verschillende on
derzoeken die zijn beschreven
in de gisteren verschenen editie
van de New England Journal of
Medicine. Het gaat om interna
tionale studies die door verschil
lende farmaceutische bedrijven
zijn gefinancierd. De New Eng
land Journal of Medicine be
hoort tot de tijdschriften die
enige weken lieten weten geen
onderzoeksverslagen meer te
publiceren die zijn beïnvloed
door de farmaceutische indu
strie.
Prof.dr. D. de Zeeuw, een van de
onderzoekers, beklemtoont dat
de bloeddrukverlager bij zware
diabetes uitsluitend de ziektelast
kan verminderen en geen gene
zing inleidt. „De nier ka
den beschermd door de
druk te verlagen." Zijn
zoek is uitgevoerd bij 15!
enten in 250 ziekenhuize
landen. In Nederland
het Academisch Zieken 11
Groningen en ziekenhu
Zwolle en Tilburg aan
derzoek deel. De studie
ruim drie en een half jaai
Volgens De Zeeuw, ho:
de diciplinegroep klinis
macologie aan de Rijksu
teit Groningen, is het he6
onderzoek dat aantoont i
bloeddrukverlagers
middelen als nierdiafy
wel niertransplantatie I
worden uitgesteld. Dr. P
ren van het Twee Steden
huis in Tilburg kwam in
dere onderzoek tot soit'
resultaten. Daarnaast b 1
zijn studie, verricht in
meer Apeldoorn, Amersl
Groningen, dat het gebr
een bloeddrukverlager 1
het voorkomen van dial* 1
groningen/anp - Veel mensen
die bij een ongeval een zware
hersenschudding hebben opge
lopen, kunnen zich later vaak
moeilijk concentreren. Niet al
leen vlak na het ongeluk, maar
ook op langere termijn blijken
zij moeilijker structuren te kun
nen aanbrengen en dingen snel
ler te vergeten.
Dit stelt psychologe drs. J. Spik-
man van de Rijksuniversiteit
Groningen (RuG) in haar pro
motieonderzoek. Hoewel het ef
fect na verloop van tijd minder
wordt, blijken de patiënten na
twee tot vijf jaar nog steeds last
van deze problemen te h
Dit heeft gevolgen voor
gelijks functioneren va
mensen. De promoveni
de een groep van zestig
ten met een middelzw
senkneuzing gedureni
aantal jaren na hun
Slechts eenderde van de
ten zei volledig te hersti
rest geeft in meer of
mate aan het dagelijks lei
volledig te hebben kuni
vatten. Hersenschuddin
de meest voorkomend!
logische aandoeningen
sen onder de veertig jaar
bazel/anp - De grieks-ortho-
doxe aartsbisschop Christodou-
los van Athene noemt de aan
slagen op New York en Was
hington 'een verdiende straf
Gods'. Volgens hem heeft de
toom van God zich gericht te
gen hen die niet in hem geloven.
Hij zei dit bij een ontmoeting
met metropoliet Amfilohije Ra-
dovic uit Montenegro. Van Bos
nië tot Kosovohebben de VS
door hun steun aan de Bosni
sche en Albanese moslims en
aan de katholieke Kroaten
slachtoffers aan orthodoxe zijde
op hun geweten, meent de
aartsbisschop.
kampen/anp - De vrijgemaakt
gereformeerde hoogleraar Nieu
we Testament dr. J. van Bruggen
is benoemd tot ridder in de orde
van de Nederlandse Leeuw. De
onderscheiding is hem gisteren
bij zijn afscheid uitgereikt door
de Kampense burgemeester mr.
J. Oosterhof.
Van Bmggen, die zondag 65 jaar
wordt, was sinds 1967 hoogle
raar aan de Theologische Uni
versiteit van de Gereformeerde
Kerken (vrijgemaakt) in Kam
pen. Een van zijn vele publica
ties is het boek 'Christus op aar
de.
Snellere computers maken ingrepen preciezer
Johannes Paulus II hoopt op verzoening met orthodoxen
den haag/gpd - Een paarse
aardappel uit Oost-Europa zou
wel eens een doorbraak kunnen
zijn voor biologische aardappel
telers. Deze variant, die zelfs
nog geen naam heeft, blijkt vrij
wel volledig ongevoelig voor
meeldauw. Deze schimmelziek
te kan normaal alleen met che
mische 'fungiciden' worden be
streden. De ontdekking is ge
daan door onderzoekers van de
universiteit van Newcastle-
upon-Tyne in Engeland.
De vondst heeft al talloze ex
perts uit Europa aangetrokken
naar een bescheiden proefveld
vlak bij Hadrian's Wall in het
Noord-Engelse Northumber
land. De meeste percelen die
zijn aangetast door de schimmel
Phytophthora infestans verto
nen verwelkte bruine planten.
De paarse nieuwkomer uit Hon
garije heeft nergens last van.
Slechts enkele gezonde groene
bladeren vertonen kleine
scheurtjes.
„Vooral die kleine scheurtjes
zijn bemoedigend, omdat het
bewijst dat de schimmel wel
aanwezig is op het blad maar
zich niet verder ontwikkelt. De
aardappelplant is blijkbaar
duurzaam resistent en voor
komt dat de schimmel door
dringt tot de knol. Dit is zeer
veelbelovend voor biologische
boeren", zegt Carlo Leifert,
hoogleraar ecologische land
bouw aan de universiteit. „Een
aardappel die kan worden ver
bouwd zonder chemische mid
delen is een belangrijke door
braak voor de biologische land
bouw overal ter wereld".
Ook Edith Lammers van het Ne
derlandse Louis Bolk instituut,
dat zich bezighoudt met bio-
landbouw, bezocht het proef
veld. Zij reageert enthousiast.
„Meeldauw is de grootste be
dreiging voor eco-boeren in heel
Europa. In Nederland en
Aardappelen zijn gevoelig voor ziekten, zoals driejaar geleden nog
in de Haarlemmermeer. Een paarse aardappel uit Hongarije blijkt re
sistent te zijn voor meeldauw.
Foto: United Photos de Boer/Jur Engelchor
Noord-Duitsland heeft de
schimmel dit jaar hele oogsten
vernield. De geleden schade is
enorm. Dat kan worden voorko
men door deze variant op te ne
men in het bouwplan."
Maar zover is het nog niet. De
aardappel moet eerst nog wor
den getest op zijn smaak en an
dere belangrijke eigenschappen.
Bovendien is het nog maar de
vraag of de milieubewuste con
sument een paarse aardappel
op de schappen wil.
door Henk Glimmerveen
parijs - Voor het eerst zijn medi
ci er in geslaagd met behulp van
computers een operatie op gro
te afstand te verrichten. Een
Franse chirurg heeft in New
York een computer bediend
waarmee een robot in een zie
kenhuis in Straatsburg opdrach
ten kreeg om bij een 68-jarige
vrouw de galblaas te verwijde
ren. De operatie duurde nog
geen uur.
De ingreep vond plaats op 7
september en werd woensdag in
de openbaarheid gebracht. De
chirurg die de operatie leidde,
professor Jacques Marescaux, is
laaiend enthousiast over het
succesvolle verloop. „Voor het
eerst zijn we erin geslaagd over
zo'n grote afstand te opereren.
Tussen New York en Straatsburg
liggen zevenduizend kilometer.
Tot dusver ging men ervan uit
dat een operatie op hooguit
driehonderd kilometer mogelijk
was".
De voorbereiding van 'Operatie
Lindbergh' heeft tweeëneenhalf
jaar geduurd. De belangrijkste
uitdaging was op het computer
scherm van de chirurg in New
York een glashelder beeld te la
ten verschijnen van de plek
waar hij moest opereren. Profes
sor Marescaux stond op twee
manieren in contact met het
ziekenhuis in Frankrijk: via de
computer instrueerde hij de ro
bot in Straatsburg en tegelijker
tijd informeerde hij zijn colle
ga's in de Franse operatiezaal.
Mochten er complicaties optre
den, dan was er een team chi
rurgen ter plekke die op traditio
nele wijze de ingreep konden
voortzetten.
Tussen de commando's en het
retoursignaal van de computer
zat tot voor kort een onaccepta
bel groot verschil in tijd. Dat
probleem werd overwonnen
dankzij nieuwe technologie van
door Jan Meulemeesters
den hjvag - Ondanks zijn kwak
kelende gezondheid blijft paus
Johannes Paulus II onvermoei
baar reizen. Vanaf morgen be
zoekt hij twee ex-Sovjet-staten,
Kazachstan en Armenië.
Waarom de paus naar Kazachs
tan vliegt, is niet helemaal dui
delijk, want er zijn nauwelijks
katholieken in het land (180.000
op een bevolking van 15 mil
joen). President Nursultan Na-
zarbayev heeft de paus uitgeno
digd, maar de man is zo autori
tair en onderdrukt oppositie
dermate, dat dat juist een reden
zou moeten zijn om niét te
gaan.
Misschien was het Vaticaan ge
alarmeerd door voornemens
van de autoriteiten in 1999 om
de regels voor registratie van
missionarissen en 'buitenland
se' religies aan te scherpen. On
der Amerikaanse druk werden
die regels weliswaar ingetrok
ken, maar de binnenlandse vei
ligheidsdienst KNB blijft vragen
om maatregelen om 'religieus
extremisme' te voorkomen.
Wellicht hoopt de paus bij Na-
zarbayev te bereiken dat in ieder
geval katholieke missionarissen
met rust worden gelaten.
Tot nu toe zijn de acties van de
KNB en de officiële aanklager
vooral gericht tegen 'fundamen
talistische moslims', Jehovah-
getuigen en evangelische pro
testanten. Vaak worden ze voor
drie dagen in administratieve
hechtenis gehouden als een
soort waarschuwing. Processen
eindigden veelal in vrijspraak.
De etnische Kazachen (45 van
de bevolking) zeggen voor 80
procent soennitische moslims te
zijn. Zowel de Kazachen als hun
vorm van islam worden opzich
tig voorgetrokken, hoewel de
staat officieel de scheiding van
kerk en staat belijdt. Sinds de
onafhankelijkheid na het uit
eenvallen van de communisti
sche Sovjet-Unie in 1991 is het
aantal moskeeën gestegen van
60 tot meer dan 5000. President
Nazarbayev laat zich graag zien
met de moslim-leider, de mufti,
maar ook met de orthodoxe
aartsbisschop, de religieuze lei
der van de andere grote etni-
Paus Johannes Paulus II vertrekt morgen voor een zesdaagse reis
naar Kazachstan en Armenië. Foto: AP/Plinio Lepri
sche groep, de Slaven. In het
Sovjet-tijdperk moedigde Mos
kou de komst van Russen, Wit-
Russen en Oekraïners aan, die
nu 35 procent van de bevolking
vormen. Zoals de Russische or
thodoxe kerk staan deze ortho
doxen nauwelijks open voor de
toenaderingspogingen van Ro-
me.Protestantse kerken berei
ken 7 procent van de Kazachen.
Paus Johannes Paulus II zal een
mis opdragen op het Moeder
des Vaderlandsplein in de nieu
we hoofdstad Astana (bekend
alsAlma-Ata), de president be
zoeken en in de aula van de Eu-
rasia-universiteit studenten toe
spreken.
Totaal anders is de situatie in
Armenië, waar de paus op dins
dag arriveert, eveneens voor een
driedaags bezoek. Armenië is de
oudste christelijke natie. Koning
Tiridates III en zijn volk lieten
zich preciesl700 jaar geleden
dopen, een feit dat dit hele jaar
uitbundig wordt gevierd. De
kerk noemt zich zelfs aposto
lisch, omdat de apostelen Judas-
Thaddeüs en Bartholomeüs de
koning bekeerd zouden hebben.
Er volgde een bloeiperiode
waarbij de Armeense rijk zich
uitstrekte tot de Middellandse
Zee en het Perzische én Ro
meinse rijk versloeg.
Vanwege de strijd tegen de Per
zen was de Armeense kerk niet
bij het concilie van Chalcedon
(451) en weigerde de verklaring
te tekenen dat Jezus tegelijk de
goddelijke en menselijke natuur
had. Maar de geïsoleerde kerk
overleefde bezettingen door de
Arabieren (640-885), Ottoma-
nen-Turken en Russen. Pogroms
en massamoorden verspreidden
Arrnenen over de hele wereld: er
wonen meer Arrnenen in de dia
spora (vijf miljoen) dan in het
land zelf, namelijk vier miljoen.
In Amsterdam wonen er enkele
duizenden en in Almelo staat
een Armeens-orthodoxe kerk.
In de achttiende eeuw herenig
de een deel van de Armeense
orthodoxe kerk zich met Rome.
De zogenaamde geünieerde
kerk telt 150.000 leden. In de ne
gentiende eeuw liet een deel
zich bekeren door protestantse
zendelingen. Al die kerken wer
ken vrij goed samen in ARTCO
(Armeense Ronde Tafel Coördi
natie Organisatie).
In 1988 overkwamen Armenië
twee grote rampen: een aardbe
ving met 50.000 doden in het
noordwesten en het grote, isla
mitische Azerbeidzjan begon de
belegering van de Armeens-
christelijke bewoners in de en
clave Nagorno-Karabach. De
huidige Armeense president Le-
von Ter-Petrossian gaf leiding
aan een zo fel verzet, dat Azer
beidzjan bij bestandsbesprekin
gen in 1994 een corridor moest
toestaan tussen Armenië en Ka-
rabach.
Armenië leeft ook in constante
onmin met de andere grote isla
mitische buur Turkije vanwege
pogingen om de Turken veroor
deeld te krijgen vanwege de
massamoord onder Arrnenen in
1915. Recent was Turkije buiten
zinnen toen het Franse parle
ment het bloedbad veroordeel
de. Armenië ligt heel symbolisch
in de vorm van een gebalde
vuist tussen Azerbeidzjan en
Turkije.
Paus Johannes Paulus II heeft
nooit een geheim gemaakt van
zijn hoop op een hereniging met
de orthodoxen. Meteen na aan
komst op het Zvartnotz-vlieg-
veld gaat hij naar de zetel van de
orthodoxe patriarch Karekin II
in Etchmiadzin. Op de tweede
dag zal hij na het bezoek aan
president Levon Ter-Petrossian
met de patriarch een oecumeni
sche dienst opdragen. Pas op de
laatste dag, donderdag, doet hij
het katholieke Kanaker-centrum
aan. Hij beëindigt zijn bezoek in
een orthodox klooster in Khor
Virab.
EEN KWESTIE VAN
MORAAL
De term 'normen en waarden' rook tot voor enkele jaren terug sterk naar
beklemmende, burgerlijke bevoogding. De tijdgeest is echter veranderd. Politici,
geestelijken en publicisten schuwen niet langer het openbare debat. In deze rubriek
mensen in hun werk die tegen morele dilemma's aanlopen. Vandaag drs. Atti Noordhof,
mede-initiatiefnemer en directeur van de Stichting Tolerance Unlimited.
De term 'normen en waarden' rook tot voor en
kele jaren terug sterk naar beklemmende, bur
gerlijke bevoogding. De tijdgeest is echter ver
anderd. Politici, geestelijken en publicisten schu
wen niet langer het openbare debat. Deze ru
briek gaat over hoe mensen met diverse morele
dilemma's omgaan. Vandaag drs. Atti Noord
hof, mede-initiatiefnemer en directeur van de
Stichting Tolerance Unlimited.
„De heersende mening in Nederland is dat wij
Nederlanders eigenlijk te tolerant zijn. Journa
listen, politici en intellectuelen zeggen nu vaak
dat het zo heerlijk is dat we eindelijk weer mo
gen zeggen dat we te voorzichtig zijn geweest
met minderheden in ons land. Het is een
vorm van wij-en-zij-denken", zegt Atti Noord
hof (55), directeur van de Stichting Tolerance
Unlimited (STU).
De STU ontstond in midden jaren negentig op
initiatief van een aantal prominenten die zich
zorgen maakten over de toenemende intole
rantie in onze samenleving. Bij die groep,
waaronder rabbijn Soetendorp, rabbijn Evers,
Leon de Winter, Lex Harding en Til Garde
niers, hoorde ook theologe Atti Noordhof ver
bonden aan de Hogeschool van Amsterdam.
De STU wordt gesponsord door de Hoge
school van Amsterdam en Utrecht, en ver
schillende ministeries en verzet zich tegen alle
vormen van discriminatie, vooroordelen en
racisme.
Atti Noordhof: „In tegenstelling tot wat nu ge
dacht wordt, is Nederland na de aanslag van
11 september niet minder tolerant of intole
rant dan daarvoor. In de jaren daaraan vooraf
gaand kreeg Tolerance Unlimited, bij alle acti
viteiten waarmee ze in de publiciteit kwamen,
altijd negatieve reacties. Afgezien daarvan is er
ook steevast een fractie die liever niet met dis
criminatie, vooroordelen en racisme de boer
opgaat, omdat je daarmee 'slapende honden
wakker zou kunnen maken'. En er is de groep
die liever passief blijft juist uit angst voor
agressieve reacties."
Wortel van het kwaad is volgens Noordhof het
wij-en-zij-denken. In elke samenleving, ook
die van ons, worden in de loop van de tijden
altijd andere groepen mensen gestigmatiseerd.
Vroeger waren het bijvoorbeeld arme arbei
ders uit een bepaalde wijk in Rotterdam. Een
groep waarin meer criminaliteit voorkwam,
veel werkeloosheid heerste, waarin mensen
meer moeite hadden met de taal, enzovoort.
Tegenwoordig krijgen de allochtonen in die
wijk in Rotterdam dezelfde verwijten. Zo staan
nu in Duitsland de Turken in het verdom
hoekje. In Frankrijk de Algerijnen. In Engeland
de Pakistani. En in Nederland de Marokka
nen."
De STU zit onder meer achter het antidiscri
minatie tv-spotje met de Amerikaanse presen
tator Jerry Springer. Noordhof vertelt dat ze
het spotje eenmaal lieten zien op een school
met veel allochtonen, om hun reacties te pei
len. „Opvallend was dat alle buitenlanders
France Telecom. Het Franse
technologiebedrijf ontwikkelde
een nieuwe glasfiberkabel waar
door tien megabites per secon
de werden geleid. Dit hoge ver
mogen, aldus woordvoerder
Jean-Pierre Temime van France
Telecom, maakte het mogelijk
dat er tussen het commando
van professor Marescaux en het
retoursignaal op zijn computer
scherm niet meer dan 150 milli
seconden zat (0,015 seconden).
Marescaux: „Het succes van de
ze onderneming maakt het in de
toekomst mogelijk dat de beste
chirurgen ter wereld overal kun
nen worden ingezet. Afstand
speelt geen enkele rol meer en
tijdsverschillen doen er niet
meer toe".
Het opereren met behulp van
een computer is een vaardig
heid die al geruime tijd bestaat.
In een flink aantal ziekenhuizen
zijn experimenten gaande waar
bij een chirurg op enkele meters
afstand van de operatietafel een
computer bedient. De voorde
len van het gebruik van een ro
bot zijn volgens professor Mare
scaux evident: „Een chirurg is
ook maar een mens. Ook zijn
hand kan trillen. Een robot tnlt
niet, een robot blijft onbeweeg
lijk. Het gebeurt ook vaak, dat
een chirurg met zijn beide han
den een moeilijke houding moet
aannemen. Dat kan niet onein
dig duren maar een robot kan
die houding wel permanent
aanhouden."
Operaties gebeuren nu nog meestal met de hand. Het gebruik van
een computer bij operaties heeft zo zijn voordelen: een robot trilt
niet met zijn hand en kan een moeilijke houding eindeloos volhou
den. Foto: WFA/Peter van Beek
Drs. Atti Noordhof, directeur van de Stichtir
Tolerance Unlimited.
Foto: United Photos de Boer/Cynthia van Diji
met discriminatie te maken hadden gehad, i q
dat iedereen het er over eens was dat de Ma ia
rokkanen het allerlaagste staan aangeschra
bij de Nederlanders. Een Surinaamse jonge;
die vertelde gediscrimineerd te zijn kreeg va K
een Marokkaan te horen: bij jou gaat het on
huidskleur, bij ons om kleur én hoe we inni
lijk zijn."
Dat brengt ons onvermijdelijk op de reactie q
van Nederlanders op moslims en vooral Mi m
rokkanen na de aanslagen in de VS. Volgen;
Noordhof is er niet zozeer iets veranderd in j,
mening van Nederlanders, als wel dat een b ,c
paalde intolerante grondhouding, die er to;
al was bij een grote groep mensen, nu weei
wind in de zeilen krijgt. a
„Ze hebben eens onderzoek gedaan naar di 1(
discriminerende mening van een willekeur. m
groep mensen. Twintig procent van hen ble r(
ronduit grof te discrimineren. Daartegenov
stond ook twintig procent die niet discrimi
neerde. Maar vijftig procent discrimineerde
een zogeheten subtiele manier. Die zeiden I
voorbeeldt we zijn voor tolerantie, maar als
een asielzoeker iets steelt, moet hij het land
uit. Zij willen niet lukraak stigmatiseren, ni: )g
zoeken een reden. Ze rationaliseren hun vo
oordelen. Vooral daar ligt volgens mij een 1;
voor de STU, maar ook voor de politiek, de
media en het onderwijs. Zij kunnen dat aae
kaak stellen. En niet zoals nu vaak gebeurt,
met de heersende wind meewaaien."
Onno van 't Klooster
