De lange weg van ons voedsel Ellende met dag-en-nacht lenzen Gezondheid Vakantietij d Depressie en ijzer MAANDAG 28 JUNI 1999 Vanochtend tijdens het spreekuur realiseerde ik me de bijzondere kanten van de va- kantietijd. Het komt nogal eens voor dat ik recepten schrijf voor patiënten die voor langere tijd terug gaan naar hun vaderland. In bepaalde gevallen maak ik een planning voor de controles van suiker ziekte en hoge bloeddruk. Ma rokkanen gaan vaak zes tot acht weken op pad. De meeste families hebben in Marokko nog een huis. Daarin wonen ze de vakantietijd. Alleen: ech te vakantie is dat niet, zo be grijp ik van de dochter van een van de moeders die de zo merperiode zo doorbrengt. „Mijn moeder ontvangt dan familie en vriendinnen, ze is daar het hele jaar voor bezig. Neemt lekkernijen mee, zet haar beste beentje voor, maakt het huis mooi. Elk jaar wordt het huis een stukje meer aangekleed. Mijn vader en moeder hopen later daar terug te keren. Om hun oude dag samen door te brengen op hun geboortegrond. Maar voorlopig kun je het geen ech te vakantie noemen: ze is blij als ze weer terug is, dan kan ze uit rusten!" Een andere patiënte komt uit Zweden. Ze heeft last van ast ma, maar vraagt of ze de me dicatie kan stoppen als ze in haar eigen land is. Traditiege trouw brengt ze de zomer door in Zweden. „Daar is de lucht veel droger en heb ik die middeltjes voor mijn longen niet nodig. Het is wel erg vochtig hier." Ik wens haar een goede reis, en hoor graag de verhalen over de mooie bosrijke streek, waar ze van daan komt. Neem me voor er ook eens te gaan kijken in de vakantie. Een vrouw uit Peru is gehuwd met een man uit Italië. Als ze praat over vakantie en naar huis gaan weet ik nooit over welk land ze het heeft. Tot ze vertelt dat ze haar moeder zal zien. Die moeder heb ik ge zien in de kraamtijd van haar beide dochters, die nu 14 en 12 jaar zijn. Ze woont in Peru. In gebarentaal en met een paar woorden Engels en Spaans konden we elkaar be reiken. Ik kreeg ooit als souve nir een prachtige ovenwant met Zuid-Amerikaanse pop petjes erop geappliqueerd. Een groetje zonder woorden. Geweldig! De keerzijde van deze vrolijke verhalen is de teen van me neer Jardane. Hij ging op be devaart naar Mekka, samen met zijn vrouw. Omdat hij sui kerziekte heeft, reisde hij in het voorjaar. Dan is het niet zo warm, zijn vrouw houdt trou wens ook niet meer van hitte. Ik zie hem terug als hij weer thuis is, met zijn dochter Ya- mina. „Mijn vader heeft last van zijn teen, kan u even kij ken?" Hij zit in het onderzoekkamer- tje van mijn assistente en heeft zijn teen al uitgepakt. Ik schrik, de teen heeft een on heilspellende kleur, blauw zwart, en is aan de onderzijde open. Ook aan de andere teen heeft hij een wondje, al is dat minder groot. Ik vraag Yamina hoe dit heeft kunnen gebeu ren. Heeft hij niets gevoeld, is deze wond al lang aanwezig? Meneer Jardane heeft in Mek ka de traditionele voettocht gemaakt. Op blote voeten in sandalen. Het is daar warm en stoffig, de mensen lopen op rituele wijze een aantal keren langs de heilige plaatsen om te voldoen aan een opdracht van hun geloof. In de grote mensenmassa's is hygiëne niet altijd haalbaar, en door zijn suikerziekte heeft meneer Jardane niet gemerkt dat hij een wondje aan de tenen kreeg. Het gevoel is verdwe nen, waardoor er een gapende wond kon ontstaan zonder dat het pijn deed. Bij controles van suikerzieken in Nederland inspecteren we altijd de huid, juist omdat door de ge voelloosheid wondjes slui pend kunnen ontstaan. Meneer Jardane moet direct door naar de chirurg in het naburig ziekenhuis, die gespe cialiseerd is in diabetische wondbehandeling. Door de reis is zijn suiker ook ontre geld. Als de suiker te hoog is, gaat de wond slecht dicht. Dat is een bekende complicatie van suikerziekte. In het ziekenhuis besluit de chirurg tot opname. Hoewel Jardane met de beste medicij nen wordt behandeld, zijn we er toch te laat bij: de grote teen moet worden geampu teerd. De patiënt is er wonder lijk gelijkmoedig onder. De reis naar Mekka heeft hem kracht gegeven. Hij heeft zijn lasten afgeworpen en kan zijn toekomst zonniger tegemoet zien. Ik teken deze ochtend nog voor alle patiënten die op reis gaan, de recepten die ze mee willen nemen, vermeld waar nodig dat ze wel zes weken tot twee maanden weg zullen blij ven. Sommige medicijnen mogen slechts maandelijks worden uitgegeven. Het is steeds weer een speciale sfeer: ook ik ga een paar weken op reis, en geniet dan van de ver andering, die me weer doet verlangen naar de routine. Va kantie is een mogelijkheid je te verplaatsèn in andere cultu ren. Soms breng je een gast mee naar huis, zoals een virus uit het vakantieland, waar door diarree ontstaat. Maar meestal brengt het nieuwe energie, voor de tijd die komt. Stemming en ijzertekort hebben niets met elkaar te ma ken. Tot die conclusie komen wetenschappers van het in stituut voor menselijke voeding in Grand Forks, Noord- Dakota. Tot nu toe werd altijd een verband verondersteld tussen een mentale depressie en een te laag ijzergehalte in het bloed. Voedingsdeskundige Janet Hunt onderzocht 384 niet-depressieve vrouwen in de leeftijd van twintig tot vijfenveertig jaar. Ze gebruikte een psychologische test om de werkelijke stemming te meten en fijngevoelige ap paratuur om de ijzerspiegel van het bloed te bepalen. Een op de vijf vrouwen kampt met een gebrek aan ijzer. (Uit eerdere studies blijkt dat slechts een op de zestig mannen in die leeftijdsgroep daar last van heeft). Opvallend was echter dat bij de onderzochte vrouwen het humeur niet gebukt ging onder dit fysiologisch tekort. Eveneens op merkelijk was dat het ijzergehalte los stond van de mate van vleesconsumptie. Wel klimt het ijzerniveau bij vrou wen die aan de pil zijn en is het lager bij vrouwen die re gelmatig bloed geven. Productie van eten wordt steeds ingewikkelder en grootschaliger Ons voedsel is veilig. Ondanks de recente 'recalls', waarbij ver dachte artikelen uit de winkels worden teruggehaald. Dat stelt prof.dr.ir. F.M. Rombouts, hoogleraar levensmiddelenmi- crobiologie aan de Landbouw universiteit in Wageningen. „De recalls zijn gewoon onder deel van het systeem. Bij een geconstateerd foutje haal je de producten terug. Op zichzelf zijn recalls geen maatstaf voor veiligheid van het voedsel." Met die veiligheid zit het wel goed, meent Rombouts, al plaatst hij wel meteen een paar kanttekeningen. De productie van ons eten is steeds ingewik kelder geworden. Voor ons voedsel haalt de verwerkende industrie grondstoffen uit de hele wereld. Dat gebeurde in de Gouden Eeuw ook al, alleen be perkte het zich toen tot spece rijen, koffie en cacao, terwijl het nu op veel grotere schaal ge beurt. Groente en fruit komen overal vandaan. Rombouts schat dat er vijfduizend ingredi ënten bestaan om onze voe dingsmiddelen te produceren. Ook de eisen van de consument zijn toegenomen. „De eerste zorg van de mens is: heb ik wat te eten. Is dat veilig gesteld, dan wil hij dat het lekker is. En, bij de stijgende welvaart, moet het tenslotte ook nog iets voor zijn gezondheid betekenen. In die fase is de consument nu." Eten moet lekker zijn, gezond, vooral vers en natuurlijk, en met een groot gebruiksgemak. Rombouts: „De tijd is voorbij dat mensen in een teiltje water zand uit de spinazie wasten. Maar duidelijk is wel dat al die consumenteneisen op gespan nen voet met elkaar staan. Voedsel legt een lange weg af. Van de levensmiddelenprodu cent naar de distributiedepots, van daar naar de supermarkt en vervolgens naar de consument. Dat kost dagen. Om dagverse producten als melk en brood Honderden producten werden onlangs uit de supermarkten verwijderd in verband met mogelijke besmetting met dioxine. Toch is ons voedsel veilig, meent hoogleraar F.M. Rombouts. „De recalls zijn gewoon een onderdeel van het systeem." foto anp marcel antonisse snel bij de consument te krijgen is helemaal een toer." Een goede controle is dus es sentieel, maar niet eenvoudig. Rombouts spreekt van een technisch hoogstandje. Risico beheersingssystemen voor vei ligheid en kwaliteit zijn binnen de Europse Unie verplicht. Alle denkbare kwaliteitssystemen worden daarvoor gebruikt. „Die reclame van Duyvis, waar een man alle pinda's een voor een controleert, dat is in werkelijk heid ook zo. Alleen is het geen mannetje, maar een machine, die elke pinda belicht en de af wijkende er uit gooit. Compu ters bewaken de samenstelling van producten." Als er dan toch iets mis gaat is vaak de mens de bepalende factor. „Mensen maken fouten. Bij het mengen van een pro duct, bij het wegen van ingredi ënten. Er worden twee contai ners verwisseld en er zit twee keer zo veel zout in de soep. Bij een automatisch doseersys- teem is zoiets weer niet moge lijk." Wie in het groot voedselingre- diënten koopt, krijgt er een spe cificatie bij. Daarin staat of er zware metalen inzitten, mycot- oxine, conserveringsmiddelen, micro-organismen en nog veel meer. Rombouts: „Maar je kunt er nooit helemaal zeker van zijn of de partij daar in z'n geheel aan voldoet. Of er van honder den mogelijke residuen, zoals dioxine, niet eentje inzit. Er gens in de keten kan aan een vetsmelter een partij zijn gele verd die niet in orde was. Dan laat ik in het midden of het gaat om verwijtbare naïviteit of frau de. Er wordt periodiek gecon troleerd op dioxine, maar dat gebeurt niet elke dag. Dus kan een verkeerde partij er door heen slippen." Volgens de hoogleraar is maar een heel klein percentage van de ge maakte fouten bedreigend voor de gezondheid. „Het heeft meestal te maken met de smaak." De controle op de voedingspro ductie en -bereiding neemt de laatste jaren alleen maar toe, verzekert voedingsdeskundige B. Breedveld van het Voedings centrum in Den Haag. Het cen trum is nauw betrokken bij de bewaking van productieproces sen in de voedingsindustrie en adviseert daarin ook het minis terie van volksgezondheid. „Maar de voedselproductie is tegenwoordig zo grootschalig dat verkeerd voedsel ook met een in alle schappen ligt", zegt Breedveld. „Gaat er iets mis in een grote worstfabriek, dan hebben alle supers er mee te maken." De grootschaligheid en com plexiteit van de voedingsindu strie was voor minister Borst vier jaar geleden reden een nieuwe wet uit te vaardigen. De Warenwetregeling Hygiëne van Levensmiddelen verplicht elk levensmiddelenbedrijf een voedselveiligheidsplan voor de kwaliteitsbewaking op te stel len. Bedrijven stellen daarvoor codes op waarin wordt be schreven hoe aan de eisen wordt voldaan. De wet geldt voor de hele keten van berei den, verwerken, behandelen, verpakken, vervoeren, distribu eren-en verhandelen. Elk bedrijf in de voedingsindu strie moet een risico-analyse la ten uitvoeren en daarmee de kritieke punten in het produc tie- of bereidingsproces van voedsel bepalen. Breedveld: „Daarvoor worden tijds- en temperatuurstrajecten vastge legd: wanneer is bepaald voed sel op zo'n temperatuur dat er bacteriële besmetting dreigt? Aan de hand van die analyses worden checklisten gemaakt die in elke fabriek of grote keu ken zorgvuldig moeten worden nagelopen." Volgens Breedveld komen be drijven hun verplichtingen steeds beter na. „Het is natuur lijk al aanzienlijk beter dan een aantal jaren geleden toen de keuringsdienst alleen het eind product onderzocht toen het al in de winkel lag. Dat was min of meer mosterd na de maaltijd. De voedingsindustrie is er al leen maar bij gebaat zich echt aan de wet te houden. Je ziet wat voor een effecten zo'n Co la-affaire heeft. Dat kunnen be drijven zich niet veroorloven." Dag en nacht zachte lenzen dragen is vragen om proble men. Er kan gemakkelijk een bacteriële infectie ontstaan, die in het ernstigste geval kan lei den tot blindheid. Dat stelt oog arts Kam Cheng, in een inter view met het AMC-Magazine van deze maand. Volgens hem kun je het beste lenzen 's nachts uit doen. „Soms sta ik echt te kijken van wat ik op mijn spreekuur mee maak", vertelt Cheng. „Laatst was er een meisje met een flin ke hoornvliesontsteking. Wat denk je dat ze zei? 'Tja, dokter, ik heb mijn vakantielenzen twee weken lang in gehad en nu heb ik zo'n last van mijn ogen'. Vakantielenzen, dat ver zin je toch niet! Ik snap natuur lijk ook wel dat het makkelijk is als je in een tentje je contact lenzen niet hoeft uit te doen en te reinigen. Maar sommige mensen hebben geen flauw be nul van de risico's die ze dan lopen." Het grootste gevaar vormt een bacteriële hoornvliesontste king. „Een infectie begint met een rood en pijnlijk oog. Loopt het uit de hand dan kan binnen een paar dagen zoveel schade in het hoornvlies optreden, dat er onherstelbaar gezichtsverlies optreedt." Moeten de anderhalf miljoen lensdragers in ons land zich zorgen maken? Cheng: „Bijna de helft van de Nederlandse lensdragers heeft harde zuur- stofdoorlatende lenzen. Van de andere helft draagt het meren deel klassieke zachte lenzen. Het grootste risico lopen de dragers van zogenaamde per manente zachte lenzen: de ex- tended-wear lenzen. Dan heb je het over zo'n 25.000 mensen." Tot voor kort bestonden er geen cijfers over het percentage gevallen van contactlens-ont stekingen in ons land. In de VS werd in 1987 aangetoond dat vier op de 10.000 mensen met klassieke zachte lenzen de aan- Volgens oogarts Kam Cheng is het onverstandig om zachte extended wear lenzen dag en nacht te gebruiken. „Je loopt een verhoogd risico terwijl dat niet nodig is. Wees nou eerlijk, zo'n extended wear lens is toch in feite een vorm van luiheid?" foto anp doening kregen, terwijl bij ex tended wear lensdragers 20 op de 10.000 mensen problemen kregen. Uit recent onderzoek van Cheng in Nederland blijkt dat de cijfers hier overeenko men met die van de Amerika nen. „Dat geeft te denken, want de afgelopen tien jaar is er vol gens de fabrikanten veel verbe terd aan hun lenzenmateriaal ■■MMHMKS'v en schoonmaakvloeistoffen. Je zou dus minder problemen ver wachten, maar in onze cijfers zien we dat niet terug." De achtergrond van het ont staan van de ontsteking is niet helemaal duidelijk. Cheng: „We weten dat twee factoren een rol spelen. In de eerste plaats de aanwezigheid van micro-orga nismen. Die kunnen direct uit dé omgeving in het oog belan den, of via verontreinigde vin gers of besmette lensvloeistof. Daarnaast moet er ergens een defect in het hoornvlies zitten. Want net als onze huid het li chaam beschermt tegen infec ties, doet het hoornvlies dat voor ons oog. Raakt het hoorn vlies beschadigd dan kunnen micro-organismen toeslaan en een ontsteking veroorzaken." Over de rol die lenzen daarbij spelen bestaan slechts veron derstellingen. Bijvoorbeeld dat de lenzen een belemmering vormen voor de leukocyten in het traanvocht. Deze afweercel- len zorgen voor anti-stoffen en verwijderen normaal gesproken indringers van het hoornvlies. Wanneer de leukocyten niet goed bij het hoornvlies komen, kan dit de afweer verslechteren. Daarnaast zou een verminder de zuurstofvoorziening - omdat de lenzen in de weg zitten - zo geheten microtraumata in het hoornvlies kunnen veroorza ken, waardoor bacteriën de kans krijgen. Duidelijk is wel dat vooral zachte lenzen een ideale hechtbodem zijn voor al lerlei ongerief. Uit het onder zoek van Cheng blijkt dat ex tended wear lenzen al na één dag volledig met eiwitten waren beslagen. „Zelfs met flink was sen waren de eiwitten moeilijk weg te krijgen." Voor Cheng is het duidelijk: het is onverstan dig om zachte extended wear lenzen dag en nacht te gebrui ken. „Je loopt een verhoogd ri sico terwijl dat niet nodig is. Wees nou eerlijk, zo'n extended wear lens is toch in feite een vorm van luiheid? Je hebt er vrij weinig aan om met contactlen zen te slapen." En vakantiegangers dan? „Nou, als je het echt gemakkelijk wilt doen kun je het beste daily dis posables gebruiken: wegwerp- lenzen die je alleen overdag draagt. Maar gooi ze daama alsjeblieft ook echt weg." De Wageningse student Mi- chiel Janssen heeft de C.T. de Wit-scriptieprijs gekregen voor zijn bijdrage aan het on derzoek naar het anti-malaria middel Arteminisine. Dankzij dit onderzoek is de weg vrij gemaakt om op een biologi sche manier meer Arteminisi ne uit een plant te krijgen. Het middel kan hierdoor goedko per worden geproduceerd zo dat het ook beschikbaar is voor mensen in Afrika en Azië. Arteminisine is een natuurlijk middel tegen malaria, afkom stig uit de plant Artisia Annua. Productie uit de plant is moei lijk en duur. Diverse onder zoekers hebben geprobeerd om het gehalte Artimisine de plant te verhogen. Daa voor is het nodig om de zt 2- noemde biosynthetische i te kennen. Een deel daarv Janssen negen maanden d K uit maakte, is er in geslaag stap te zetten die bepalen voor de verhoging van het halte aan arteminisine. Jaa lijks overlijden anderhalf ti drie miljoen mensen aan i laria. Diverse stammen val parasieten die de ziekte ve oorzaken zijn resistent gei den voor gangbare genees middelen zoals chloroquii h Sint Janskruid bacteriedodend Een in sint-janskruid voorko mende stof blijkt bacteriedo dend te zijn. In gezuiverde vorm is deze stof, hyperforine, zelfs in staat in laboratorium proeven de groei te remmen van bacteriën die resistent zijn voor vrijwel alle bekende anti biotica. Dat schrijven Duitse onderzoekers van de Universi teit van Freiburg in The Lan cet van deze week. Ln de volksgeneeskunde wordt de plant sint-janskruid al lange tijd gebruikt bij verwondingen van de huid, brandwonden en zenuwpijnen. Recent onder zoek heeft laten zien, dat het ook effectief is bij de behan deling van depressieve men sen. Dat een extract van het sint-janskruid in principe bac teriedodend is, was ook al be kend. In de jaren zeventig iso leerden Russische onderzoe kers de tegen bacteriën werk zame stof, die zij de naam hy perforine gaven. Maar omdat de stof in gezuiverde vorm snel uit elkaar viel, is daar ver der weinig vervolgonderzoek mee gedaan. De Duitsers heb ben dat onderzoek echter weer opgepikt. Met behulp Gluco Watch van een stabiele, gezuiveri vorm van hyperforine heb zij aangetoond dat de stof name de groei van bacteri zoals de difteriebacil, staf} coccen en streptococcen remt Daaronder vallen oc beruchte MRSA-bacteriën zo goed als tegen alle antil tica resistentie hebben on wikkeld. Onderzoekers in de Verenigde Staten experimenteren met een horloge dat de bloedsui- kerspiegel in het lichaam kan meten. Dat gebeurt zonder dat een prik nodig is om bloed af te nemen. De eerste resulta ten onder tientallen diabete spatiënten geven aan dat de meting accuraat is en nauwe lijks verschilt met de gebruike lijk glucosemeting via een prik in de vinger. De Amerikaanse diabetesvereniging heeft het onderzoek tijdens een bijeen komst in San Diego gepresen teerd. Het horloge meet de glucosespiegel om de zeven tien minuten en geeft dat aan op een schermpje. Als het ge halte veel lager of hoger ui pakt dan het gemiddelde, i volgt automatisch een ge luidssignaal. Het horloge, co Watch gedoopt, wordt woon om de pols gedrage Een batterij produceert ee bepaalde stroomsterkte w door vloeistof door de hui wordt getrokken. Apparati op de achterkant kan hier een meting maken. De Di: tes Vereniging Nederland juicht het toe dat er naar a natieven wordt gezocht vc de hinderlijke vingerprik. Maar de vereniging wijst e dat het vele jaren kan dun voordat het apparaatje op markt komt. KRUISWOORD-MIN-EEN Niet het gevraagde woord invullen, maar een woord dat bestaat uit de letters van het gevraag de woord in dezelfde volgorde min 1 letter. (B.v. Omschrijving 'dierenverblijf'. Antwoord zou zijn 'stal', maar ingevuld moet worden 'sta' of 'tal'. Welke van die twee het-moet worden, moet blij ken uit de kruisende woorden.) HORIZONTAAL: 1. Niet helder van kleur; 4. rijwiel; 7. zinkerts; 9. naaldboom; 11. niet gespannen; 12.graanaf- val; 13. ongevuld; 15. stop in een vat; 16. fles- vormig hout; 18. haargroei; 19. woestijn in Azië; 20. vertrek; 22. zwarte vogel; 25. goudland; 27. naaldboom; 28. oorhanger; 29. grompot; 31. drinkbakje; 32. alom; 34. godsdienstige; 35. ri vier in Frankrijk. VERTICAAL: 1. Ongetrouwde adellijke dame; 2. verdwenen; 3. toebereid nat; 4. kanaal; 5. rondedans; 6. kuststrook; 8. schijf; 10. ontkennend; 12. zee vis; 14. scheepstouw; 15. grensdocument; 17. halfaap; 18. eerlijk; 20. droevig; 21. voertuig; 23. zangstem; 24. reeks holle zinnen; 26. harts tocht; 29. draaikolk; 30. metalen haak; 32. dui kereend; 33. dun stuk hout. Oplossing van zaterdag:Horizontaal: 1. Fat; 4. fez; 7. hotel; 10. af; 12. eis; 13. fa; 14. alp; 15. fok; 16. Po; 17. pro; 19. li; 20. bui; 21. uzi; 22. je; 23. tod; 25. as: 27. erf; 28. Ino; 29. ut; 30. fut; 32. te; 33. Pasen; 35. mix; 36. luw. Verticaal: 2. Ah; 3, toe-, 4. fes; 5. el; 6. jaap; 8. tier; 9. raki; 11. flobert; 13. foliant; 17. pit; 18. oud; 22. jeuk; 24. opus; 26. soep; 30. fax; 31. tel; 33. pi; 34. nu. HEINZ H-A-L-l-0 M-E-EA-P-T-MtAP &-S-N J-'J ME-r MA-r z-E-e J-£ ZA-6 JE W-A-rr Z A-E J E ME-l-PZ A-AfJ M O /A-EN L-OP-EN E-N T-O.EN AMEEME U-'-ET/A-EEK? MCHJ PAT PAN PA O-P PEP, VJANT M/J S-TAA-TM/EP PA AFT ME. W-/-L J-E N-EM E-VEN HE-EBi 0-Af, J-E Ar-OMT MEI. P A-A O-ME T-OEVAAAE WEETAA /-M Z-Ai E VE-N V-O-a/Z J-t K-/J-KEN/0-A 'JE JE E- VE A-A-tJ t>E L-'J-A

Historische Kranten, Erfgoed Leiden en Omstreken

Leidsch Dagblad | 1999 | | pagina 14