ZATERDAGS
BIJVOEGSEL
1
De bankier van het verzet
ie lijst van slapende rekeningen die de
uitserse banken deze week prijs gaven,
was een bijzondere stap in een
spraakmakende zaak. Bijna drie
lagina's met namen, merendeels van
odse slachtojfers van de holocaust. De
vermelding'ErnestineMenten,
Varmond'deed een belletje rinkelen,
as dat niet de vrouw van Emile Ernest
tenten, 'de bankier van het verzet' die
•>or komt in de werken van dr. Lou de
mg, 'Het Koninkrijk der Nederlanden
de Tweede Wereldoorlog'? Inderdaad.
De wederwaardigheden van een
strijdbaar ech tpaar.
ZATERDAG 26 JULI 1997
Emile Ernest en Ernestine Menten met hun kinderen, vier dochters en een zoontje.
FOTO COLLECTIE JACOB SCHRAGE
e nabestaanden van Emile Er-
nest Menten (1882-1970) en zijn
vrouw Ernestine Menten-Van
(1900-1978) waren flabbergasted toen
•ze week via een advertentie van de
tserse banken kennis namen van een sla-
de rekening. Ze wisten niets van een te
el dat sinds het einde van de oorlog lag te
in achter Matterhorn en Mont Blanc.
rekening bleek door Ernestine te zijn ge-
nd. Waarom? Dat blijft het gissen. Fréde-
ic Wouters-Menten, de oudste dochter
het echtpaar: „Mijn moeder had yeel
Ise vrienden. Een aantal is met behulp
mijn ouders naar Zwitserland gevlucht,
schien was het geld wel bedoeld voor hun
nsonderhoud.".
leinzoon Emest Menten: „Mijn opa heeft
de oorlog lange tijd gevarfgen gezeten,
schien heeft mijn oma uit voorzorg geld
gezet, voor als het écht moeilijk zou wor-
Opdracht
ringen komen bovendrijven, oude
:hiedenissen worden opgerakeld. Roem-
ite verhalen over de belevenissen van de
itens in oorlogstijd.
let begin daarvan ligt halverwege augus-
1940. Toen verscheen bij bankier Emile
est Menten op diens kantoor van Pierson,
iring en Pierson (waarvan hij mede-fir-
it was) in Den Haag, de zeeofficier Van
nel. een geheim agent die variuit Enge-
bij Hillegom was gedropt. „Hij zei mij
hij aan het einde van de week een brief
Prins Bernhard zou brengen", verklaarde
iten na de oorlog, tijdens een verhoor
de parlementaire enquêtecommissie
)-1945. Van Hamel legitimeerde zich met
ongephixeerde microphoto van Prins
ahard die meteen zwart wordt als je hem
ijkt Dat de brief inderdaad van Bernhard
m werd bewezen door aangelegenheden
et schrijven die alleen de banlder en de
is - Menten had een goed contact met de
inklijke familie - van elkaar wisten. De
f bevatte de opdracht om een spionage-
lenderorganisatie in Nederland op te zet-
Menten moest die zaak financieren. Hij
dat en zette daarmee zijn eerste stap-
op het pad van de illegaliteit. Van Hamel,
geheim agent, kreeg van hem geregeld
toegestopt. „Ik heb dit niet gedaan uit
dige overmoed, of eigen initiatief', zei
iten later. „Ik had er beslist niet aan ge
it op mijn leeftijd (Menten was bij het
reken van de oorlog bijna 60 jaar, red.),
ik heb gehoorzaamd aan een bevel uit
den. Niemand wist er iets van, mijn
1 iw niet eh evenmin mijn kinderen."
éderique Wouters-Menten, die 16 jaar
toen de oorlog uitbrak: „Later pas ben ik
hoop te weten gekomen over de rol van
vader in het verzet."
Maatregelen
1940 zocht Emile Ernest Menten con-
met zijn vriend, dr. ir. J. A. Ringers, alge-
n gemachtigde voor de wederopbouw en
louwnijverheid. Dr. Lou de Jong gaat in
levenswerk 'Het Koninkrijk der Neder-
len in de Tweede Wereldoorlog', uitvoerig
p die ontmoeting. Menten tegen Ringers:
er nu eens een ommezwaai komt - zeer
seling - en het volk doet waarover men
ekt en het wordt een Bijltjesdag - men
moorden en roven - dan kunnen wij dat
iniet goed vinden!"
n de vooravond van de Duitse invasie in
ovjet-Unie kwam Menten tot de conclu-
lat het tijd werd om 'spijkers met koppen
Emile en Ernestine Menten: een strijdbaar echtpaar.
Nadat de Duitsers vanuit hun bezwaar tegen Rudolf Steiner de Vrije School in Den Haag hadden
gesloten, begon Ernestine Menten (achter in het midden) een klasje op haar landgoed.
FOTO ARCHIEF T HAARSMA
Emile Emest Menten (midden) in zijn Leidse studententijd bij roeivereniging Njord.
FOTO COLLECTIE JACOB SCHRAGE
te slaan', zoals Lou de Jong dat noemt. Als
Nederland plotseling zou zijn bevrijd, moest
Ringers de bevolking op het hart drukken
zich van gewelddadigheden te onthouden.
Om narigheid te voorkomen moesten dan op
die dag de cafés dicht blijven.
Samen met SDAP-voorman Koos Vorrink
en talloze andere vooraanstaande politici,
kwamen Menten en Ringers tot de oprichting
van het Nationaal Comité, dat in een eventu
eel 'machtsvacuüm' een voorlopig bewind
moest vormen. Dit comité probeerde via te
legrammen verbinding te krijgen met Enge
land. Er moest immers toestemming komen
van de regering. Menten deed dat via per
soonlijke contacten bij het Nederlandse ge
zantschap in Zwitserland. Vorrink bediende
zich van geheim agent Van der Waals, de be
ruchte V-Mann van de Duitsers.
Illegale school
Intussen droeg mevrouw Ernestine Menten
op geheel eigen wijze haar steentje bij aan
het verzet. Zo kreeg Warmonder A. Haarsma,
die nu 87 jaar is, in het begin van de oorlog
bezoek van haar. Of hij zijn kinderen naar het
schooltje zou willen sturen, dat zij van plan
was op te zetten boven in het koetshuis van
Haege Weyde, het landgoed van de familie
Menten in Warmond.
De Vrije School in Den Haag had op last
van de Duitsers de deuren moeten sluiten.
De bezetter moest niets hebben van de idee-
en van Rudolf Steiner. Ernestine Menten, een
antroposofe met een grote belangstelling
voor onderwijs, kon dat niet verkroppen. En
zo kwam er een klasje op het landgoed van
de Mentens. „Mijn twee oudste kinderen",
zegt Haarsma, „hebben bij mevrouw Menten
les gehad. Ik zie haar nog altijd voor me, ach
ter haar vleugel. Op de vleugel stond een por
tret van Rudolf Steiner. Ze was een hele
mooie vrouw, een bijzonder mens.
Rond kerst voerde de familie altijd een to
neelspel rond de geboorte van Christus op,
zoals mensen van de Vrije School gewend
zijn te doen. Ik heb nog meegespeeld in die
opvoeringen."
Behalve kinderen uit Warmond en Den
Haag, kregen ook kinderen van onderduikers
les op Haege Weyde. Fréderique Wouters-
Menten: „We hadden altijd wel een stuk of
zestien, zeventien onderduikers in huis... Er
liep een vluchtroute naar Zwitserland. Mijn
moeder had veel joodse vrienden. Ik herinner
me nog een man en een vrouw, die allebei
verkleed als non vluchtten: ze kwamen veilig
over. Onbegrijpelijk dat de Duitsers - die toch
een paar keer huiszoekingen hebben gedaan
- nooit een onderduiker bij ons vonden."
Arrestatie
In het najaar van 1940 grepen de Duitsers bij
de Friese meren Van Hamel, de secret agent
die werd 'gesponsord' door Menten. Ze lieten
hem alle hoeken van zijn cel zien, maar hij
sloeg niet door. In het voorjaar van 1941
kwam hij voor het vuurpeloton.
Emile Ernest Menten liet zich niet afschrik
ken door het voorval. Hij ging door met een
broer van Van Hamel, een diplomaat. Ruim
twee jaar later liep het fout: in januari 1943
werd Menten gearresteerd. In diezelfde tijd
was er tussen het Nationaal Comité en Lon
den een verbinding tot stand gebracht door
V-Mann Van der Waals.
De Duitsers moeten Menten al langer op
de korrel hebben gehad. Dat blijkt uit een
verhaal over Hubert Menten, een broer die
kunsthandelaar in Berlijn was. Hubert had
Hitler, die hij nogal bewonderde, een aantal
aardige schilderijen bezorgd. Daardoor ver
wierf hij enig krediet bij de Führer. In 1942
had hij via een adjudant van Bormann, chef
van de partijkanselarij en vertrouweling van
Hitier, Emile Emest en een andere broer - Ot
to - die ook in de illegaliteit zat voor gijzeling
weten te behoeden. Toen Menten later toch
werd gearresteerd, vroeg een hoge Duitse
functionaris de leider van de SS in Nederland
- Rauter - om opheldering.
Rauter antwoordde op 23 januari 1943 als
volgt: 'Emile Ernest Menten, bankier van
Pierson, Heldring en Pierson in Den Haag,
heeft een door de Geheime Dienst in Enge
land opgeleide agent, een Hollandse vaandrig
van de marine, die hier per parachute is afge
worpen, in opdracht van de Nederlandse re
gering in Londen twee jaar lang voor zijn ille
gale activiteiten zo'n 42.000 gulden doen toe
komen. Emile Emest heeft al bekend. Zijn
broer (Otto, red.) werd nog niet gearresteerd,
omdat daardoor verdere kringen gewaar
schuwd zouden kunnen worden. De Sichter-
heitspolizei zit aan achter een andere groep
(het Nationaal Comité, red.) die in de zaak is
gemengd. Ik verzoek u rijksleider Bormann
vertrouwelijk in te lichten en tegenover nie
mand te laten vallen dat Emile Emest Men
ten om andere redenen is gearresteerd. Hij
wordt door ons naar buiten toe nog altijd als
gijzelaar beschouwd. De werkwijze die opvalt
is typisch voor Hollanders, sluw en geslepen
en elke kans benuttend. Heil Hitier. Uw toe
genegen Rauter.' Hubert Menten werd van
deze reactie in kennis gesteld.
Voor het geval het tot meer maatregelen
mocht komen, met als uiterste het plan om
Emile Emest Menten te executeren, werd
Rauter bevolen om Hubert op de hoogte te
brengen. 'Omdat het hier een apart geval be
treft, wegens de bijzondere verdiensten van
Hubert Menten.'
„Toen mijn vader gevangen zat", zegt Fré
derique Wouters-Menten. „had mijn moeder
de verantwoordelijkheid over alles wat zich
rond ons huis afspeelde en dat was nogal wat
met die onderduikers.... Ze was een hele flin
ke vrouw, die er lange tijd alleen voor stond."
Opvallend
Fréderique Wouters-Menten herinnert zich
nog goed de tijd nadat haar vader was opge
pakt. „Hij is meegenomen vanuit zijn kan
toor. Eerst naar het Oranje Hotel in Scheve-
ningen. Daar heeft hij twee weken gezeten.
Daarna hebben ze hem naar Haaren overge
plaatst. Wij hebben hem af en toe bezocht.
Hij is in eerste instantie opgepakt vanwege
zijn betrokkenheid bij die spionage-organisa-
tie. Hij zou worden afgevoerd naar een ver
nietigingskamp. Maar toen kwant er nog een
zaak bij en hebben ze hem in Haaren laten
zitten."
Dat was nadat Van der Waals, de V-Mann
van de Duitsers, alle leden van het Nationaal
Comité had verraden. Van der Waals was
door Koos Vorrink uitvoerig geïnformeerd
omdat het Nationaal Comité verschrikkelijk
graag wilde dat men in Engeland zou weten
wat er aan de hand was.
Toen de voorzitter van de parlementaire
enquêtecommissie 1940-1945 na de bevrij
ding aan Vorrink vroeg naar zijn vertrouwen
in Van der Waals, was het antwoord: „Ie
mand die in de illegaliteit ging, daar loopt -
generaliserend gesproken - een streep door.
Een normaal mens gaat achter de kachel zit
ten, steekt een pijp op en wacht tot de storm
over is. Die gehele gewrongen voorstelling,
dat het Nederlandse volk zo goed is geweest,
is er naast. Het Nederlandse volk is een stel
letje gewone doorsneemensen met een aller-
miserabelste mentaliteit geweest. De mees
ten hebben gedacht: als het mijn tijd maar
uit duurt. Er liep door Van der Waals wel een
streep, maar dat deed het bij ons allemaal."
Fréderique Wouters Menten: „Die tweede
zaak die mijn vader werd aangewreven, zou
inderdaad wel eens zijn bemoeienis kunnen
zijn geweest met het Nationaal Comité. Maar
- dat herinner ik me niet goed." Voor Menten
had een en ander wel het voordeel dat de
aandacht werd afgeleid van zijn geldschieterij
ten behoeve van spionage-activiteiten.
Hoe dan ook: het is opvallend dat Menten,
die toch een bekentenis had afgelegd, niet
net zoals Van Hamel door de Duitsers is ge
fusilleerd. Had Hubert, zijn broer in Berlijn,
dan zo'n grote invloed? Of had het te maken
met de ziekte die Menten simuleerde? Men
ten sprak erover bij de parlementaire enquê
tecommissie 1940-1945. Hij vertelde daar
over het voorwenden van ernstige even
wichtsstoornissen. Dochter Fréderique:
„Mijn vader wist precies hoe die ziekte er uit
zag. Dat kwam omdat zijn broer Otto eraan
- leed." Kleinzoon Ernest weet uit de overleve
ring: „Hij liep telkens met zijn hoofd tegen de
muur, het lag helemaal open. Hij wankelde,
hij zei dat hij misselijk was. De Duitsers heb
ben hem, nadat hij door een arts langdurig
was onderzocht, laten gaan. Ze dachten dat
hij dood zou gaan, heel langzaam en afschu
welijk. En dat vonden ze een goede manier
om met hem af te rekenen."
In elk geval: Menten mocht naar huis. Vrij
snel dook hij onder om vanaf een geheim
adres zijn verzetswerk voort te zetten. Zeer
tegen de zin van de familie in. Fréderique
Wouters-Menten: „Het werd mijn moeder al
lemaal te veel. Ik ben naar het onderduik
adres van mijn vader gegaan en ik heb met
hem gepraat. 'Dat kun je niet meer maken',
heb ik tegen hem gezegd. Hij is uiteindelijk
meegegaan naar huis...."
