Demjanjuk, de verkeerde man
7
Amerikanen hebben bewijs achtergehouden
Hartverscheurend
Demjanjuk, die zich vanaf 1952 in de Vere
nigde Staten had gevestigd, was in 1986 uit
geleverd aan Israël. Daar zou hij worden ver
oordeeld door het volk jegens wie hij, zoal:
werd beweerd, verschrikkelijke wreedheden
had begaan. Voor de joden was Iwan de Ver
schrikkelijke niet zomaar een kampbeul. Hij
genoot ervan mensen te martelen die op het
punt stonden te sterven. Hij was het toppunt
van kwaadaardigheid.
Ten minste 1 miljoen mensen werden tus
sen juli 1942 en augustus 1943 vergast in Tre
blinka. Ongeveer zestig overleefden het, van
wie er nu nog enkelen in leven zijn. Van deze
mensen werden er vijf met Demjanjuk ge
confronteerd tijdens het proces in Jeruzalem.
De getuigenissen van deze mensen waren
hartverscheurend. Wanneer ze
naar Demjanjuk keken, die daar
massief en onbewogen in het
bankje zat, dan zagen deze men
sen Iwan. Wanneer ze zagen dat
Demjanjuk zijn kinderen omhels
de, dan zagen zij Iwan, die hen
van hun ouders had beroofd.
Demjanjuk bestond niet in die
rechtszaal, alleen Iwan bestond.
De gedachte dat Demjanjuk niet
Iwan zou kunnen zijn, was vrij
wel ondenkbaar.
Vrijwel, maar niet helemaal.
Toen het proces voorbij was, toen
de overlevenden, de historici en
documentalisten hun zegje had
den gedaan en John Demjanjuks
verslag over zijn oorlogscarrière
één grote leugen was gebleken,
bleven velen zitten met een on
behaaglijk gevoel. Er was een
man ter dood veroordeeld, maar
helemaal kloppen deed het niet.
De bewijzen berustten op du
bieuze methodes als foto-identi
ficatie. De zaak was politiek en
emotioneel zwaar beladen.
Immigratie
Demjanjuks moeilijkheden be
gonnen op de dag dat hij zich in
1942 als Sovjet-gevangene in
Duitsland aansloot, of gedwon
gen werd zich aan te sluiten, bij
de SS. In het opleidingskamp
Trawniki in Polen werden deze
mannen zorgvuldig voorbereid
op één enkele taak: het uitroeien
van de joden van Europa in vier
concentratiekampen in het be
zette Polen.
In mei 1945, toen de oorlog
voorbij was, wisten Demjanjuk
en de andere Oekraïners en Bal
ten die met de nazi's hadden ge
collaboreerd heel goed welk lot
hen te wachten stond als ze huis-
Binnenkort vrijspraak van ter dood veroordeelde Oekraïnse oorlogsmisdadiger
over de oorlog", vertelde zijn dochter Irene.
In 1975 gebeurden er twee dingen. John
Demjanjuk had geschreven naar zijn moeder
in de Oekraïne die nog steeds geloofde dat hij
dood was. Hij had haar verteld dat hij gezond
en wel leefde in de VS. Gewetensvol als zij
was, gaf zij deze informatie onverwijld door
werd gesloten, zo had hij het hof verteld, wa
ren hij en Demjanjuk als bewaker overge
plaatst naar het concentratiekamp Flossen-
bürg in Duitsland, om daar tot het eind van
de oorlog politieke gevangenen te bewaken.
Ook vonden de Sovjets in 1975 een identi
teitskaart, no. 1393, uit het SS-opleidings-
kamp Trawniki, op naam van Iwan Demjan
juk, met zijn foto in uniform. Hieruit bleek,
precies zoals Danilchenko had beweerd, dat
Demjanjuk in maart 1943 in Sobibor was ge
weest. De Sovjets stuurden deze informatie
naar de VS en publiceerden het tevens in een
Sovjet-weekblad, met de toevoeging dat
tijdens zijn proces in Jeruzalem.
FOTO AFP
Het Israëlisch gerechtshof
ziet zich in de zaak-Dem-
janjuk geplaatst tegen
over twee nieuwe bewijsstukken. Het
ene werd aangetroffen in gerechtelijke
dossiers op de Krim, in de Oekraïne en
Moskou door verdediger Yoram Sheftel
en aanklager Michael Shaked. Het gaat
om verklaringen van 21 Sovjets die
vroeger bij de SS zaten.
Het hof beschikt tevens over materiaal
dat sinds augustus 1978 in handen van
Amerikaanse functionarissen is ge
weest, maar pas onlangs is verkregen
door John Demjanjuks verdediging.
Het betreft twee getuigenissen over de
identificatie van een man als de bewa
ker van de gaskamer in Treblinka. Zijn
naam is Iwan Marchenko. Het materi
aal werd geleverd door het OSI, een
Amerikaans instituut voor speciaal on
derzoek.
Het OSI werd opgericht in 1979 door
het ministerie van justitie in de VS om
de grote hoeveelheid verklaringen te
onderzoeken waarin vele immigranten
hadden gelogen over hun oorlogsmis
daden. De onderzoekers van deze or
ganisatie reisden de hele wereld over
om vragen te stellen aan getuigen. Hun
chefs onderhandelden met de Sovjets
over bewijsmateriaal uit hun geheime
archieven.
Het is bekend dat de Russen in augus
tus 1978 de Amerikanen honderd pagi
na's uit gerechtelijke rapporten hebben
gestuurd met verklaringen van zes
vroegere bewakers in Treblinka die de
bewaker, Iwan de Verschrikkelijke,
identificeerden als Iwan Marchenko. In
1979 bereikte nog een hoeveelheid ver
klaringen uit de Sovjetunie de OSI
waarin Marchenko werd geïdentifi
ceerd. Er was ook een foto van hem bij,
waarop hij absoluut niet leek op Dem
janjuk.
Uit de Sovjet-informatie bleek dat een
van de beschuldigden, een vroegere
bewaker van Treblinka genaamd Mo-
lagan, een foto was getoond van Dem
janjuk. De bewaker had hem niet her
kend. De OSI had van de Russen de
originele verklaring van de Oekraïnse
bewaker Ignat Danilchenko dat Dem
janjuk in Sobibor was geweest en ze
hadden de identiteitskaart die dit be
vestigde. Deze verklaringen zouden
een ander licht op de zaak hebben ge
worpen. Dit is nooit gebeurd.
Politieke druk
Er bleef één opmerkelijk feit staan. In
zijn visumaanvraag had Demjanjuk ge
schreven dat zijn moeders meisjes
naam Marchenko was. Pas dit jaar ont
dekte zijn advocaat het huwelijkscerti
ficaat van zijn ouders in de Oekraïne
waarop stond dat haar naam Tabachuk
luidde. Demjanjuk beweert dat hij haar
meisjesnaam was vergeten en dat hij
toch iets had willen invullen. In elk ge
val: het is niet erg waarschijnlijk dat hij
zichzelf Marchenko in Treblinka heeft
genoemd, terwijl op zijn identiteits
kaart van het SS-opleidingskamp zijn
naam duidelijk Demjanjuk luidde.
Waarom wilde de OSI Demjanjuk als
Iwan de Verschrikkelijke identificeren?
Ten eerste omdat dit een bijzonder
emotionele kwestie was en omdat ze
geloofwaardige ooggetuigen hadden
die Demjanjuk herkenden. Ten tweede
stond de OSI onder zware politieke
druk: er moesten belangrijke zaken
worden gewonnen.
Uit recent onderzoek is gebleken dat
de OSI niet alleen de Sovjet-verklarin
gen waarin Marchenko als Iwan de
Verschrikkelijke werd genoemd voor de
verdediging had achtergehouden, maar
in hun gretigheid om Demjanjuk
voor het gerecht te slepen óók voor
de Israëlische aanklager.
John Demjanjuk moet worden vrijge
sproken van de beschuldiging dat hij
Iwan de Verschrikkelijke is. Wat dat be
treft moeten hij en zijn familie en zijn
verdediging van alle blaam worden ge
zuiverd. Aan de andere kant zal het
nieuwe bewijsmateriaal dat op 23 de
cember op tafel komt bevestigen dat
hij bewaker is geweest in Sobibor. On
schuldig is Demjanjuk dus niet.
Zijn verdediger zal beweren dat de
aanklager, die er zes jaar over heeft ge
daan om te bewijzen dat Demjanjuk
Iwan de Verschrikkelijke is, nu niet in
eens kan gaan bewijzen dat hij Iwan
van Sobibor is.
Aanklager Michael Shaked ziet de zaak
waaraan hij met zo veel overtuiging
heeft gewerkt, in duigen vallen. Hij is
evenwel vastbesloten om Demjanjuk
schuldig te verklaren aan de misdaden
die hij wèl heeft begaan.
Rest nog de vijf Israëlische rechters die
tegenover de morele uitdaging staap
om uitspraak te doen in een van de
meest gruwelijke rechtszaken van deze
tijd op een manier die rekening houdt
met Demjanjuks misdaden en het on
recht dat hem al die jaren is aange
daan. Daarvoor is Salomonswijsheid
nodig.
Eén vraag blijft open: hoe konden de
overlevenden van Treblinka het zo bij
het verkeerde eind hebben gehad? Het
antwoord is eenvoudig. Ze zijn ver
moeid, met een zielepijn die geen van
ons zich kan voorstellen. Er waren veel
sterke, onbekende Oekraïnse en Balti-
sche bewakers in zwarte uniformen op
die verschrikkelijke plekken. Voor de
slachtoffers, die nauwelijks hun ogen
naar hen durfden opslaan, zagen ze er
allemaal hetzelfde uit.
Demjanjuk naar Amerika was gevlucht. Zijn
adres stond erbij.
De VS begonnen daarop met een onder
zoek naar de immigratiepapieren van Dem
janjuk. Het ministerie van Immigratie en Na
turalisatie toonde de foto van zijn visum uit
1951 aan de paar overlevenden van Sobibor
die in de VS woonden.
Toen geen van de twaalf over
levenden hem herkenden, vroe
gen de autoriteiten Israël om
hulp. Begin 1976 stuurden ze
een aantal foto's, waaronder een
van Demjanjuk. Dit bracht een
volkomen onverwachte reactie
teweeg: ook in Israël herkende
geen enkele overlevende van
Sobibor Demjanjuk. Maar toen
overlevenden van Treblinka de
foto's zagen, reageerden velen
met afschuw. Deze man, zei de
een na de ander, 'leek op' of
'was' de hoofdrolspeler in hun
nachtmerries, de bewaker van
de gaskamer, Iwan van Treblin
ka.
Obsessie
Deze dramatische ontwikkeling
bepaalde het verloop van de
zaak Demjanjuk voor de volgen
de vijftien jaar. Sobibor werd
opzij geschoven, evenals de in
formatie van Danilchenko (de
Amerikanen hadden die toch al
nooit vertrouwd). In de VS werd
Demjanjuks proces om hem zijn
Amerikaanse staatsburgerschap
te ontnemen een zaak met veel
publiciteit een vurige kruis
tocht tegen een monster.
„Toen we in februari 1981
met het proces begonnen", ver
telde John Horrigan, de aankla
ger, „had ik niet de minste twij
fel dat hij Iwan van Treblinka
was, een werkelijk verschrikke
lijke man. Hem aan te klagen
werd voor ons allen een obses-
Achteraf kan men afleiden dat
in de VS, en daarna in Israël,
juist deze obsessie de hele zaak
beheerste.
Bij de andere partij laaiden de
emoties even hoog op. Demjanjuks grootste
steun kwam van zijn kinderen. Jonge Ameri
kanen, die niets wisten van zijn oorlogsacttvi
teiten en volkomen overtuigd waren van zijn
onschuld. Zijn schoonzoon, Ed Nishnic, en
zijn twee dochters Lydia en Irene leidden
Demjanjuks verdedigingscampagne. Ze
zochten steun bij de regering en de media en
verzamelden miljoenen dollars in bij Oek
raïnse immigranten. John jr. bleef tijdens het
hele proces bij zijn vader in Jeruzalem.
Twee jaar geleden werd John jr. in het CBS
tv-programma 'Sixty Minutes' gevraagd wat
hij zou doen als bleek dat zijn vader, zo geen
Iwan van Treblinka, een soort Iwan in Sobi
bor was geweest. Zijn antwoord luidde dat hij
dit geen seconde geloofde, maar „als mijn
vader in Sobibor was, zou ik hem niet langer
kunnen steunen. Ik zou niemand kunnen
steunen die heeft meegewerkt aan het doden
van onschuldige burgers."
Waarschijnlijk weet Demjanjuks vrouw
heel goed wat haar man heeft gedaan het
verhaal was maar al te bekend onder Oek
raïnse immigranten na de Tweede Wereld
oorlog. Allen deelden dezelfde angst- en
haatgevoelens. Voor de gevreesde Sovjets die
hen hadden onderdrukt in de Oekraïne en
voor de joden die ze volgens traditie hadden
vervolgd.
De emoties laaiden steeds hoger op. Vol
gens de verdedigers van Demjanjuk was er
sprake van een samenzwering van Sovjets en
joden tegen een onschuldige man. De bewij
zen waren in elkaar geflanst. De identiteits
kaart van Trawniki, het enige document dat
als bewijs gold tijdens alle processen, was
volgens hen een vervalsing van de Sovjets. De
Israëlische getuigen zouden zijn misleid of
zouden liegen.
John Demjanjuk zelf heeft tijdens alle pro
cessen vol gehouden totaal onschuldig te
zijn. Hij heeft gelogen, zoals hij de afgelopen
veertig jaar heeft gelogen tegen de autoritei
ten. tegen zijn kinderen en tegen zijn advoca
ten.
Het is ironisch en triest, maar misschien
komen zijn kracht en onbewogenheid wel
voort uit de wetenschap dat hij, wat hij ook
heeft gedaan, niet iwan de Verschrikkelijk Is
geweest.
ZATERDAGS
De vervolging van John Demjanjuk heeft vijftien jaar ge
duurd, Door overlevenden van het concentratiekamp
Treblinka is hij herkend als Iwan de Verschrikkelijke, de
monsterlijke bewaker van de gaskamers. Toch wordt hij
binnenkort vrijgesproken, dankzij nieuw bewijsmateri
aal. Onschuldig is Demjanjuk allerminst. Uit bewijzen
blijkt dat hij geen bewaker in Treblinka is geweest, maar
in het concentratiekamp Sobibor...
THE INDEPENDENT
Op 23 december komen in Jeru
zalem vijf rechters bijeen voor
de laatste fase van het proces te
gen John Demjanjuk. In april 1988 werd deze
man „onomstotelijk en zonder enige aarze
ling of twijfel" geïdentificeerd als Iwan de
Verschrikkelijke, de monsterlijke gaskamer
bewaker van Treblinka. Demjanjuk werd ter
dood veroordeeld.
Nu zal hij, dank zij nieuw bewijsmateriaal
dat opmerkelijk genoeg door de verdediging
én de aanklager is geleverd, worden vrijge
sproken. Maar zo onschuldig als Demjanjuk
beweert te zijn is hij niet. Zijn leven is opge
bouwd uit een wirwar van leugens.
Het proces tegen Demjanjuk was mis
schien wel het laatste grote proces tegen een
oorlogsmisdadiger. Het onderzoek had twaalf
jaar in beslag genomen. Het proces zelf duur
de bijna een jaar. Meer dan 250.000 toe
schouwers hadden toegekeken, onder wie
duizenden schoolkinderen. Het proces werd
uitgezonden op de Israëlische radio. Op de
meest dramatische dagen lag het land stil en
huilden de kinderen bij het horen van de ge
tuigenissen.
waarts keerden. Alleen het westen kon veilig
heid bieden. In 1951, na zes jaar in vluchte
lingenkampen in Duitsland te hebben door
gebracht, vroeg Demjanjuk voor hem en de
jonge Wira, met wie hij pas was gehuwd, im
migratieformulieren aan voor de Verenigde
Staten.
Om niet te worden afgewezen verzon hij
op het aanvraagformulier voor het visum een
heel verhaal over zijn oorlogscarrière. En om
dat hij zich de meisjesnaam van zijn moeder
niet kon herinneren, schreef hij op dat ze
Marchenko heette, het Oekraïnse equivalent
van Smit. Vijfentwintig jaar later zou hem dit
duur komen te staan.
De Demjanjuks deden het goed in de VS.
John Demjanjuk Iwan was John gewor
denwas een gerespecteerd monteur in de
Ford-garage in Cleveland, Ohio. Het echtpaar
kreeg drie kinderen en waren vrome leden
van de Oekraïnse orthodoxe kerk. Oud-solda
ten vertellen hun kinderen altijd over hun
heldendaden. „Maar onze vader sprak nooit
aan de Sovjet-autoriteiten, die haar
jarenlang een toelage hadden gege
ven als moeder van een gesneuvel
de soldaat. Bovendien had zijn
vrouw, die zich met haar Ameri
kaanse paspoort veilig waande, een
bezoek aan haar vaderland Oekraï
ne gebracht.
Nader onderzoek
Of het zijn moeders eerlijkheid of
zijn vrouws sentimentele bezoek is
geweest: de Sovjet-autoriteiten on
derwierpen Demjanjuk aan een na
der onderzoek. Het volgende werd
achterhaald. De Oekraïner Ignat
Danilchenko, die bewaker was ge
weest bij het concentratiekamp So
bibor in Polen, had tijdens een pro
ces over oorlogsmisdaden in Kiev in
1949 iets verteld over 'zijn vriend
Iwan Demjanjuk'. Hij beschreef
hem tot in details. Toen Sobibor
