z
I
DA
T7
Een president van niets
A
E
R
G
eindredactie: willem schrama margot klompmaker ZATERDAG 7 DECEMBER 1991 vormgi ving. ered van gelderen mar(.o krols, ruud vogelleang
Michail Gorbatsjov
tijdens een perscon
ferentie in het Krem
lin, afgelopen woens
dag: "Het Westen en
de Derde Wereld wil
len dat de unie blijft
bestaan, zijn we gek
geworden?"
FOTOEP A
Ondanks al zijn
zelfkritiek sinds de
couppoging in
augustus, zijn
uiteindelijke breuk met
de partij en zijn
bereidheid om macht
af te staan, heeft
Michail Gorbatsjov
nooit kunnen
begrijpen hoe de
mensen zo
ondankbaar konden
zijn over de rol die hij
heeft gespeeld.
Peter Pringle,
correspondent te
Moskou, schetst zijn
teloorgang.
peter pringle
the independent
en paar weken geleden bracht ik
I j een Russische vriendin naar huis
in het flatgebouw naast dat van
Michail Gorbatsjov. Toen ik de inrit indraai
de, merkte ik een kleine Lada op in de verder
verlaten laan. Er zaten een paar mensen in,
te roken. Ik zette mijn vriendin af en toen ik
wegreed spoedde zich een grote zwarte li
mousine naar de flats ernaast. De Lada ver
trok. Toen ik deze gebeurtenis later aan mijn
vriendin vertelde, zei ze dat Gorbatsjov in de
limousine moet hebben gezeten en dat de
Lada een veiligheidswagen was. Zij had het al
zo vaak gezien.
Na jaren de honderden meters lange auto-
kolonnes te hebben gezien die de Ameri
kaanse president met loeiende sirenes bege
leiden, verwonderde ik me over het mini
mum aan veiligheid voor Gorbatsjov. Het
leek ook het perfecte beeld van hem een
leider alleen, de Werkelijkheid niet meer on
der ogen ziend, geïsoleerd, zich in het donker
en het vroege ochtendlicht heen en weer
spoedend tussen zijn flat en zijn werkkamer
in het Kremlin, zich nog maar nauwelijks in
het openbaar vertonend. Een leider die ooit
overal aanwezig was, nu vervagend in het
Moskouse verkeer.
Nightrider
Tot de vorige maand, toen hij een bezoek
bracht aan het verre Kirgistan, waar niet
meer dan anderhalf procent van de bevolking
van de oude Sovjetunie woont, en aan de
Oostsiberische stad Irkoetsk met 532.000 in
woners, heeft hij zes maanden lang geen
handjes geschud met de 300 miljoen inwo
ners van zijn Unie. Toch vecht hij nog tegen
de historische onvermijdelijkheid dat de
Unie waarin hij is opgegroeid en waarvan hij
president is geworden, uiteenvalt.
Door de plannen van de Slavi
sche republieken een Gemene
best te vormen van onafhankelij
ke staten zonder verdere plicht
plegingen, ontdaan van zijn titel
in het Kremlin, lijkt deze week
het beeld van de eenzame en on
opgemerkte nightrider zelfs nog
meer van toepassing.
Zelfs zijn machtige buren ble
ken geen vrienden van hem te
zijn. Ik kwam er later achter dat
in zijn flatgebouw ook de voor
malige minister van defensie
Dmitri Jazov woonde voordat hij
in augustus meedeed aan de mislukte staats
greep tegen Gorbatsjov. Hij zit nu in de ge
vangenis, met de rest van de samenzweer
ders in afwachting van het proces wegens
hoogverraad, waarop de doodstraf staat. Ook
dat was symbolisch voor Gorbatsjovs trage
die. Een man die plotseling een jaar geleden
onder druk van het militair-industrieel com
plex steun zocht bij de rechtervleugel en zijn
vertrouwen stelde in degenen die hem uit
eindelijk zouden verraden, terwijl hij naast
een van hen woonde. Zij waren vrienden,
zeiden zij.
Ook de anderen zijn het waard genoemd te
worden. Valentin Pavlov, de premier die deze
zomer heeft geprobeerd Gorbatsjov van zijn
plaats te krijgen en met wie Gorbatsjov vol
gens eigen zeggen 'geen geschillen' had. Bo
ris Pugo, de conservatieve minister van bin
nenlandse zaken die hij verkoos boven de li
beraal Vadim Bakatim. En het verraderlijke
hoofd van de KGB, Vladimir Krjoetsjkov, over
wie uit het bureau van de openbare aankla
ger is uitgelekt dat hem ten laste zal worden
gelegd de coup al een jaar geleden te hebben
beraamd.
Slachtoffer
Gorbatsjov werd het belangrijkste slachtoffer
van de couppoging. Naderhand verving Boris
Jeltsin, al lang zijn politieke rivaal, hem op
een grove manier als belangrijkste politicus
de burgers van die republieken. Zij zijn be
reid Gorbatsjov achter te laten, zelfs als hij
niet bereid is te gaan.
Dat betekent niet dat hij geen baan heeft,
voor het moment. Hem is gezegd dat voor
hem iets te doen zal zijn in het nieuwe Ge
menebest. „Gorbatsjov heeft geen besmette
lijke ziekten", zegt het kamp van Jeltsin hate
lijk. Maar het zal niet zijn wat hij wilde. Hij
wordt misschien niet meer dan de voorzitter
van de defensiecommissie van het nieuwe
Gemenebest, en een reizende ambassadeur
die buitenlandse afgezanten ontvangt voor
dat zij voor zaken naar elders vertrekken.
Uiteindelijk zal Gorbatsjov, de grote her
vormer, worden gerehabiliteerd, maar niet
nu. Zelfs hoewel de progressieve krachten die
het land voorwaarts stuwen hem achter zich
hebben gelaten, en de burgers geen tijd heb
ben om zijn prestaties te bewonderen, zijn zij
er wel voor de geschiedenis: het einde van de
Koude Oorlog, toenadering tot China, terug
trekking van de zinloze avonturen in Afgha
nistan en de verdoemde escapades in Afrika,
het verbreken van de banden met Cuba, en
de rol van vredestichter in het Midden-Oos
ten.
Deelnemer
Thuis is wat hij op zijn naam heeft staan
minder duidelijk, behalve dat, voor dit mo
ment, de democratische krachten hebben ge
wonnen. Gorbatsjov heeft schaamteloos ge
probeerd in de gunst te komen bij de conser
vatieven. Voornamelijk, zo leek het, als mid
del om aan de macht te blijven. Maar zijn
verbintenis met hen tijdens hun zogenaamde
'winteraanval' van een jaar geleden heeft veel
mensen tot de overtuiging gebracht dat zij
het antwoord weten op de eeuwige vraag: is
hij vernietiger van een wereldmacht, of een
steunpilaar daarvan, een democraat of een
communist?
Voor zijn critici, zoals de romanschrijfster
Tatjana Tolstaja, bestaat er geen mysterie.
„Gorbatsjov is van top tot teen verbonden
Gorbatsjov werd de gevangene van zijn eigen illusies
in de Sovjetunie. Voor een tijdje zonk Gor
batsjov weg in een nieuwe rol, hij werd even
een soort oudere staatsman. Ondanks de vre
selijke schok van de staatsgreep en de ziekte
van zijn vrouw Raisa die daarvan het gevolg
was, leek Gorbatsjov zich even te ontspan
nen. Blijkbaar vertrouwde hij er op dat er op
het eind, hoewel de oude unie nooit meer
dezelfde zou worden, genoeg voor hem in
zou zitten om door te gaan in zijn functie.
Toen begonnen vorige week zelfs die
krachten te verdwijnen. Oekraïne, de op een
na rijkste republiek zonder welke Gorbatsjov
altijd heeft gezegd dat er geen unie kon zijn,
koos met overweldigende meerderheid voor
onafhankelijkheid. Het wilde nooit meer iets
met Gorbatsjov of het Moskouse 'centrum' te
maken hebben. Jeltsin, die Gorbatsjov in zijn
nieuwe unieverdrag leek te steunen, ging
stiekem naar Minsk om een nieuwe overeen
komst te tekenen met de Oekraïnse en Wit-
russische leiders, waarbij een nieuw Geme
nebest van onafhankelijke staten werd opge
richt en de Sovjetunie dood werd verklaard.
In plaats van af te treden, zoals hij had ge
zegd te zullen doen als zijn eigen versie van
een meer onbuigzaam en op behoud van het
centrum gericht unieverdrag het niet zou ha
len, vocht Gorbatsjov terug. De stap van Jelt
sin en de anderen was onwettig, beweerde
hij. Hij wilde een toetsing door de parlemen
ten, zelfs een nationaal referendum. Als zijn
versie van het verdrag niet werd aangeno
men zou het land zeker in de 'afgrond' val
len. Er zouden etnische ongeregeldheden uit
breken, een burgeroorlog zelfs.
Alles waarvoor hij had gevochten onder de
vlag van perestroika en glasnost liep gevaar
te worden afgebroken. Net als degenen die
met hem voor die idealen had
den gevochten: internationale fi
guren als Eduard Sjevardnadze
en Alexander Jakovlev en econo
men als Stanislav Sjatalin en Gri-
gory Javlinsky.
Nachtmerrie
Het probleem is dat niemand
heeft willen luisteren. Behalve,
misschien, de leiders van de wes
terse alliantie, die graag zouden
denken dat hij nog steeds de lei
ding heeft, of op zijn minst toe
zicht kan houden over de aard-
verschuivende veranderingen die
hier plaatsvinden. De nachtmer
rie van de westerse leiders is dat
ze met nieuwe gezichten om de
nucleaire onderhandelingstafel
moeten zitten en dat hun 'stabie
le' wereld van gematigde ontwa
pening overhoop wordt gegooid
door ambitieuze nieuwe leiders
van nieuwe staten. Een dergelijk
plaatje is nu realiteit, maar zij houden hun
hoop nog gevestigd op een opleving van Gor
batsjov.
Dat geldt niet voor de leiders van de drie
Slavische republieken, die zeventig procent
van de bevolking vertegenwoordigen. En ik
wed ook niet voor de parlementen, noch voor
Met Boris Jeltsin, al lang zijn politieke rivaal, die hem na de mislukte
coup op een grove manier verving als belangrijkste politicus in de Sov
jetunie. FOTO EPA
met degenen die de staatsgreep hebben uit
gevoerd. Hij is altijd deelnemer geweest aan
het complot, niet het complot dat op 19 au
gustus is uitgevoerd, maar het complot dat
altijd heeft bestaan, het complot van de com
munistische partij tegen het volk, van para
sieten tegen hun lijfeigenen, van dictators te
gen democratie - al Gorbatsjovs
activiteiten laten zien dat hij
wanhopig probeerde de hervor
mingen tegen te houden waar
aan hij niet langer wilde deelne-
Daar moet het bewijs tegenin
worden gebracht dat hij de sa
menzweerders heeft laten zitten
op het moment dat ze hem het
hardst nodig hadden. Zij hadden
de staatsgreep niet behoorlijk
voorbereid omdat ze dachten dat
dat niet hoefde: ze dachten dat
hij hen zou steunen. Maar hij
weigerde. Dat was een moedige
daad. waar hij duur voor heeft
betaald. Zijn wereld stortte in. En
ondanks al zijn zelfkritiek sinds
dien, zijn uiteindelijke breuk met
de partij en zijn bereidheid om
macht af te staan, heeft hij nooit
kunnen begrijpen hoe de men
sen zo ondankbaar konden zijn
over de rol die hij heeft gespeeld.
In een recent krante-interview vroeg hij.
klaaglijk: „Is er enig ander geval geweest
een persoon die de macht kreeg en
doorgaf aan iemand anders?" De interviewer
zei hem dat toestaan dat de macht wordt ge
delegeerd naar de republieken datgene was
wat mensen in hem aantrok, maar de opmer
king vond geen weerklank. De opiniepeilin
gen lieten dat niet zien.
Gevangene
Gorbatsjov zegt dat het hem een raadsel is
waarom mensen zich blijven afvragen of hij
een democraat was of een communist, w<
om ze, zelfs nu, niet kunnen accepteren dat
hij altijd een hervormer is geweest, niet in het
belang van het apparaat, zoals zijn critici be
weren, maar voor het volk. „Deze vragen
worden mij altijd gesteld, en ze zeggen dat
Gorbatsjov nooit de 'socialistische keuze' zal
opgeven... Wij verdelen de wereld soms pri
mitief in socialistisch en kapitalistisch, dus ik
ben een gevangene van illusies."
In werkelijkheid werd hij een gevangene
van zijn eigen illusies. Hij geloofde bijvoor
beeld dat - omdat hij heeft vermeden een
persoonlijkheidscultus te creëren, beschei
denheid heeft betoond en de medailles en
decoraties heeft geweigerd waar zijn voor
gangers zo aan hingen - hij zou worden geac
cepteerd als eerste onder zijn gelijken. Hij ge
loofde dat - omdat hij eerder dan anderen
had begrepen dat het stelsel behoefte had
aan radicale hervormingen - hij beloond zou
worden, op een of andere manier, door e
volgzame burgerij die bereid zou zijn de weg
naar hervormingen op te gaan, zo snel of z
langzaam als hij noodzakelijk vond.
In het begin reageerden de mensen. Er wï
'Gorby-mania' en 'Gorba-centrisme'. Hi
was een eenakter. Maar het heeft de weg vrij
gemaakt naar een toneel met veel acteurs c
het publiek is verder gegaan behalve in
Gorbatsjovs verbeelding, waar zij het is
bleven waar het altijd al was.
Het laatste en misschien beste voorbeeld
van zijn isolement was zijn feilen
te erkennen dat er sinds het afge
lopen voorjaar zo veel was veran
derd dat de 52 miljoen inwoners
van Oekraïne, die er in maart
met overweldigende meerder
heid voor stemden in de Unie te
blijven, plotseling in december
voor onafhankelijkheid zouden
stemmen. Hij hield een tirade e
ging tegen ze tekeer op hun e
gen televisie, niet in staat zijn ir
ritatie en zenuwen te verbergen.
Hij noemde ze onverantwoorde
lijk. Hij hekelde hen omdat zij
durfden zeggen dat zij wat voedsel betreft be
ter af waren dan andere republieken. „Jullie
zouden niet mogen zeggen: 'Onze positie is
beter omdat we betere worst hebben en
prijzen lager zijn'... dat is een erg primitieve
filosofie... jullie psychologie is dat je zo veel
mogelijk wilt graaien als je kunt, de andere
kwesties kan je niet schelen."
Tragedie
In deze dagen herhaalt hij: „Ik heb mijn rol
nog niet tot het einde toe uitgespeeld. Ik ben
dit allemaal begonnen. Ik voel me ver;
woordelijk voor waar het toe leidt. Als het op
deze manier doorgaat zullen we door toe
komstige generaties worden vervloekt en
zelfs de doden zullen zich in hun graf om
draaien. Het Westen en de Derde Wereld wil
len dat de Unie blijft bestaan, zijn we gek ge
worden?"
„Wat kunnen we zeggen na een dergelijke
voorstelling?" vroeg de Oekraïnse tv-ci
mentator de kijkers na afloop. „Gorbatsjov
wil weer erbij geraken met wat er gebeurt c
dat lukt hem niet. Hij heeft zijn keizerlijke
houding niet afgezwakt. Ik denk dat we getui
ge zijn van een tragedie van deze grootse
man, deze grote persoonlijkheid."
Vertaling: Luutje Nienuntavwdrtet
