Cultuur
Dijenkletsers in druk
'Die spiegels
weerkaatsen
steeds een
andere tijd'
Misdaadromans om te stelen
Beste Bob en Tom Wolkers,
'Het geeft niet, lieverd, het geeft niet'
Turbotaal uitgemolken:
'Van Cliffs en kakkers'
Donderdag 12 december 1991
Redactie 071-161400 CEES VAN HOORE RENEE DE BORST Eindredactie PAUL DE TOMBE Vormgeving: RUTGER J HOOGERDUK
15
f
BOEKEN
In de 'Spijkerreeks', een se
rie boekjes van en over
Nederlandse cabaretiers,
verschenen onlangs twee nieu
we delen met verse vaderlandse
humor.
Klapvee, Macho's Kinderver
driet van Jan J. Pieterse bevat
voorleesteksten uit het theater.
Dit zijn korte dichtsels, die Pie
terse als presentator van de
rondreizende voorstelling Caba-
restafette en als tussendoortjes
bij andermans cabaretvoorstel
lingen ten gehore brengt. Zoals
de flaptekst spits vermeldt, is hij
hierdoor een van de meest be
luisterde dichters van Neder
land.
De stukjes houden het midden
tussen brokjes cabaret en het
genre van het 'light verse', zoals
door Kees Stip beleden. Het
gaat overal over, graaft niet al te
diep, maar is lollig en puntig ge
noeg om je in een verloren uur
tje of voor het slapen gaan even
lekker aan het (glim) lachen te
maken. Leuk. Uit een der titel-
rubrieken, Macho's, wil ik u het
'Patjepeeërtje' niet onthouden:
'Het jongetje speelt op het
strand,/ kruipt op zijn buik door
het zand! niet iets onduidelijks
in zijn hand./Dan rent hij de
zee in, hand aan de kolf,/ en
loopt vooruit en huilt als een
wolf/ Hij doet oorlogje, oorlogje
in de golf./Zijn zusje bibbert en
ziet blauw./ Trillend huilt zij:
"van de kou.Bah, denkt hij: 't
lijkt wel een vrouw.'
Florusse
Het tweede Spijkerboekje dat
het licht zag is samengesteld
door Fred Florusse en heet Ge
slepen Speelgoed. Ook dit boek
werkje is goed voor het trainen
van de lachspieren. Ditmaal
gaat het echter om louter caba
retteksten of delen daarvan.
Florusse is cabaretier, regisseur,
tekstschrijver en was lid van
Don Quishocking. Geslepen
Speelgoed bevat teksten van vele
cabaretiers, zoals Hans Dorres-
tijn, Bavo Galama, Youp van 't
Hek, Freek de Jonge, Jacques
Klöters, Frits Lambrechts, Justus
van Oei, Rients Gratama, Jack
Spijkerman en Pieter Dirk Uys.
Dat zit dus wel goed, zeker als
hun teksten door Florusse wor
den ingeleid met inside-stories
en persoonlijke herinneringen.
Alleen de titel van deze bundel
blijft onverklaard.
Al met al zijn het hele grappige
boekjes, waarschijnlijk vooral
als je de desbetreffende cabare
tiers het een keer in het echt
hebt zien doen. Voor typische
cadeauboekjes zijn ze alleen wel
wat prijzig: twintig gulden per
stuk. Ze in de boekhandel uitle
zen, lukt waarschijnlijk precies,
voordat je, schaterend, de zaak
uit wordt gegooid.
THRILLERS
RECENSIE KOOS POST
BZZTOH-Crimes: Chris Rippen 'Playback', ƒ24,50Sue Grafton
'H van hartstocht', ƒ29,50; John Harvey 'Het scherp van de sne
de', ƒ29,50, en Ted AJIbeury 'Het mollencompiot', ƒ29,50.
e Haagse uitgeverij met de onmogelij-
W ke naam BZZTOH houdt er de ge-
m woonte op na om wat zij crimes
noemt in groepjes van vier op de markt te bren
gen. De 'misdaadredactie' Joost de Wit en Phil
Muysson had voor het laatst verschenen kwar
tet aantrekkelijke titels ter beschikking. Met zelfs
een Nederlandse bijdrage.
Die komt van Chris Rippen. Hij debuteerde drie
jaar geleden in dezelfde reeks (BZZTOH-Crime)
met 'Sporen', dat in de kritieken een vrij warm
welkom werd bereid. Rippen is nu in de serie te
rug met 'Playback'. Het zal niemand verbazen dat
een verhaal met zo'n titel draait om de moord op
een televisieproducent. De speurder heeft echter
slechts zijdelings met Hilversum te maken. Hij zit
in de reclame. Maar deze Len Overgouw loopt te
gen de moord aan en kan het ondanks alle waar
schuwingen van de politie niet laten in de zaak te
blijven porren. Zelfs een tweede moord kan hem
niet afschrikken.
Meer over de inhoud zullen we hier niet loslaten.
Het verhaal zit goed in elkaar, vol soepele wen
dingen en levendige scènes. En het draait uit op
een verrassende ontknoping. Voldoende voor een
paar uur vlotte ontspanning.
Sterk vind ik ook de zoveelste bijdrage van Sue
Grafton aan de Crime-serie. Men zal zich wellicht
herinneren dat de Amerikaanse het alfabet aan
het afwerken is. Ze begon met 'A van alibi', toen
kwam 'B van bedrog', vervolgens 'C van crimi
neel' enzovoorts. Ze is nu bij 'H van hartstocht'
beland. De 'I van..' zal inmiddels wel in wording
zijn.
En in al die verhalen wordt de hoofdrol vertolkt
door de heerlijke vrijbuiter JGnsey Millhone, een
private eye om te stelen. Hard als het moet, zacht
als het uitkomt. Brutaal en onverschrokken maar
toch door en door vrouwelijk. De wijze waarop
Sue Grafton haar gestalte heeft gegeven maakt je
bij voorbaat al gretig op de volgende letter van
het alfabet. Het verhaal hoe geraffineerd ook
neem je toch op de koop toe.
Debuut
Er zit overigens ook een debuut in het kwartet
Haagse uitgaven: de thriller 'Het scherp van de
snede' van de Engelsman John Harvey. In het be
gin van het verhaal wordt een arts doodgestoken
in donker Nottingham. Korte tijd later volgt een
aanslag op een ander staflid van het ziekenhuis.
Inspecteur Charlie Resnick komt al snel tot de
ontdekking dat het geen gruwelijks wraakneming
betreft. Maar wat dan wel? In een snel wisselende
mise-en-scène creëert Harvey een beklemmende
sfeer. Het stadse portret dat Harvey van Notting
ham schildert is verre van verfrissend, maar in
zijn absurde totaliteit wel fascinerend.
De laatste schrijver in het BZZTOH-kwartet is een
vrij geregelde gast in de serie aan het worden: Ted
Allbeury. Soms verrassend, maar nooit teleurstel
lend. Ook niet in 'Het mollencompiot', waarbij
het weer gaat over het subtiele 'spel' tussen
spionnen en agenten van de Britse veiligheids
dienst. Wat te geloven van de verhalen van Russi
sche overlopers? En hoe gemakkelijk kan de mens
vermalen worden tussen de raderen van de spio-
nage-industrie. Het blijft boeien.
Het in 1962 versche
nen 'Aura' van Car
los Fuentes (1928) is
dit jaar opnieuw uitgegeven sa
men met een 31 pagina's tel
lend nawoord getiteld: 'Hoe ik
Aura heb geschreven'.
In de novelle 'Aura' trekt de his
toricus Felipe Montero in bij de
oude weduwe van generaal Llo-
rente, senora Consuelo, en haar
beeldschone nichtje Aura, met
de opdracht de memoires van
de generaal te voltooien.
Het huis waarin zij wonen is
donker, vochtig en kil. Er hangt
een spookachtige sfeer. Kande
labers, olielampen, ratten, kat
ten, matglazen deuren en een
patio met slijkerige, bedwel
mende planten karakteriseren
het donkere huis.
Bij de maaltijden die worden
geserveerd lijken gebakken
niertjes favoriet: 'Je ruikt de
scherpe geur van de niertjes in
uiensaus die zij je serveert ter
wijl jij de oude fles neemt en de
glazen van geslepen kristal met
dat dikke rode vocht vult'.
Felipe raakt volledig in de ban
van de twee geheimzinnige
vrouwen, waarbij de memoires
die hij leest hem nog een hand
je helpen. Hoe hij uiteindelijk in
de voor hem opgezette val ver
strikt raakt, moet u zelf lezen.
Het is de haast duivelse vertel
kunst van Fuentes die deze no
velle adembenemend maakt.
Het essay dat dan volgt is een
interessante toelichting op de
novelle. Vrijwel direkt aan het
begin lezen we over 'overvloedi
ge spiegels in Parijse interieurs',
waarover hij zegt: 'Het ware
mysterie....is dat hetgeen we in
die spiegels weerkaatst zien al
tijd een andere tijd is: verleden
tijd, tijd die nog moet worden.
En dat soms, als je geluk hebt,
er ook een persoon die een an
der persoon is over deze kwik
zilveren meren drijft'.
De rest van het essay lijkt zo'n
weerkaatsing van het verhaal
Aura; acht invalshoeken geven
samen een beeld van het ont
staan van Aura. Acht lagen met
de werking van een schil die in
acht bewegingen van het ver
haal wordt gepeld; na de achtste
toelichting is de bron van Aura
bloot gelegd en is het verhaal
rond. Al lezende schoot mij
Martinus NijhofFs zin 'Lees
maar, er staat niet wat er staat'
door het hoofd.
Het zal toch niet waar zijn!, dacht ik, toen ik jullie deze week op de voorkant van het boek
Wat wij zien en horen'zag staan. Dwingt die vader van jullie je nu ook al om precies het-
zelfde te gaan doen als hij. Wat een tiran! Zichzelf lekker losmaken van zijn ouders maar
"zijn eigen kinderen de valkuil van de literatuur induwen!
Dat dacht ik. Bob en Tom. En ik zag jullie al met van die bedeesde gezichten aan de eettafel zitten en
hoorde jullie vader zeggen: Wat is dat Bob, wil jij niet bij vader in de zaak? Zeg jongen, jij gaat je moe
der en mij toch geen verdriet doen, hè. Kom op, naar boven en schrijven erbij, anders stuur ik Carel Peet
ersopje af."
Maar al lezend in het boek, merkte ik al snel dat jullie vader dat boek zelf had geschreven en daarbij
heel goed had geluisterd naar wat jullie zeiden en opmerkten over de natuur, de televisie, de vakanties
en de redding van schapen, om maar eens wat te noemen. En ik moet zeggen: ik heb me rot gelachen. En
af en toe een beetje gehuild, maar misschien kwam dat wel door de verkoudheid die ik heb opgelopen.
Hoewel, dat denk ik toch niet. Bij het verhaal over de grote schrijver Moravia die op visite bij jullie was,
heb ik echt even moeten vechten tegen mijn tranen. Dat klinkt jullie misschien lullig in de oren, maar ik
schaam me er niet voor. Mijn zoon Sam hij is vier jaar, veel jonger dan jullie dus keek me aan en
vroeg waarom ik zo zat te morsen met mijn ogen. Maar telkens hoorde ik weer die laatste zin in mijn
hoofd: ,Als twee jongens zulke zuivere tranen huilen om je dood". Want toen jullie hoorden dat Moravia
was gestorven, hebben jullie zitten huilen in de auto.
Je hebt wel eens van die enge artiesten die een kinderkoor inhuren als ze een hitje willen maken. Dat
ontroert de mensen, denken ze. Ik walg van die slijmerds. Ik zou hun als kind tijdens de uitzending een
harde schop voor hun poten geven. Maar jullie vaderik schaam me dat ik dat toch even heb gedacht,
ik schaam me dood is gelukkig niet zo'n engerd. Hij vindt dat jullie metz'n drieën, of eigenlijk metz'n
vieren (want jullie moeder is er ook nog) bij elkaar horen, 'Als tenen in een voet van gipszoals een be
kende dichteres eens heeft gezegd.
Bob en Tomjullie vader maakt kunst van de gewone dagelijkse beslommeringen, van de uitstapjes met
jullie, van alles wat jullie samen zien en horen. Hij drinkt gulzig van het leven, totdat hij straks genoeg
heeft en zegt: ik hoef niet meer. Hij maakt nog kunst van zoiets vies als een vliegenzwam of een drol
Soms als vaders met liefde over hun kinderen schrijven, krijg je het gevoel alsof je in een vies, lauw, bad
van een ander gaat zitten. Maar de liefde die jullie met zijn drieën in dit boek hebben gestopt, is echt.
Telkens als ik het weer lees, regenen de zinnen als naaldjes op mijn hart. Nu ik het toch over naaldjes
heb: dit boek moet maar bij iedereen thuis onder de kerstboom komen te liggen. En als er wat namaak-
sneeuw van de takken valt, geen nood. Bob en Tom, jullie hebben toch je ijsmutsen al op.
(Geeftjullie vader jullie moeder echt wel eens een klapje op haar in rose ondergoed gestoken billen en
roept hij dan echt 'Zalmpje, zalmpje'? Als dat zo is, heb ik voor hem een tip. Laat hij er ook eens op let
ten hoe zalig vrouwenbillen schudden bij het tandenpoetsen).
Groeten, ook aan jullie mooie moeder,
CEES VAN HOORE
Bob, Tom en Jan Wolkers, "Wat wij zien en horen'. Ultg. De Bezige Bij.
Chris Rippen: moord op een tele
visieproducent.
FOTO ARCHIEF BZZTOH
Sue Grafton: heerlijke private eye.
FOTO CARTER BLACKMAR
Mooie verhalen Heykamp, benepen nostalgie Van Reen
LITERATUUR
RECENSIE ROB VOOREN
Ton van Reen, 'Zomerbloei'. Uitg. Con
tact, Amsterdam 1991. 19,90.
Nelly Heykamp, Wandelen op zee'. Uitg.
De Arbeiderspers, Amsterdam 1991.
Dat de liefde ten slot
te niets dan ellende
voortbrengt, is alge
meen bekend. Een beetje schrij
ver sombert graag voort over
dat thema en hoedt zich voor
het scheppen van rooskleurig
heid en valse fraaie schijn. Tri
viaalliteratuur is er al genoeg.
Maar zelfs van liefdes' treurnis
kan men iets zompigs maken,
als men een slecht auteur is.
Neem nu Ton van Reen, een
onopvallende schrijver van
roomse signatuur. Deze dagen
verscheen van zijn hand het
boekje 'Zomerbloei', een novel
le waarin een viertal ziekelijke
pubers eind jaren vijftig een
maand doorbrengt in een soort
vakantiekolonie. De zestienjari
ge verteller, een gevoelig ventje
dat kickt op Nooteboom en Rol
and Holst, verliest, zijn hart aan
de ten dode opgeschreven
Gemma, die dweept met Anna
Blamans 'Eenzaam avontuur'
en heiligenlevens. Van de bijfi
guren is de levenslustige Shirley
weer vergeefs verliefd op de ver
teller en Folko op Shirley. Er
wordt, kortom, hopeloos ge
hunkerd.
Dit liefdesleed wordt met schril
le primaire kleuren afgebeeld en
omlijst door een roomsch-heid,
die ik veertig jaar na dato uitge
storven waande. Het geheel
roept bij de geharde lezer anno
1991 geen andere emotie op
dan een vage walging om zo
veel gedateerde, benepen
nostalgie.
Superioriteit
Veel moderner en oprechter is
het relatieleed dat Nelly Hey
kamp schildert in haar verha
lenbundel 'Wandelen op zee'.
Haar vertellingen missen elk
spoor van de enge puberro-
mantiek waarmee Van Reen ons
nog eens wil opzadelen. Haar
personages zijn voor zover
mogelijk in een kort verhaal
authentiek, de entourage is ei
gentijds en herkenbaar. Dat
geldt ook voor al het treurigs,
waaraan zij de relaties van haar
verhaalfiguren laat lijden. 'On
nodige complicaties', waarmee
de bundel opent, is tekenend
voor de naargeestige situatie in
menig huwelijk.
De ik-figuur, gehuwd met een
man op wie veel te weinig valt
aan te merken, verkommert in
haar relatie en zoekt zin voor
haar leven in de medische be
handeling van allochtone vrou
wen. Daarbij raakt ze verstrikt
in de netten van de mysterieu
ze, bekoorlijke Nadia en haar
broer. Hoe zou haar man Ewout
reageren als hij wist van haar
verliefdheid? 'Hij zou zichzelf de
schuld geven of ik een kind was
dat hij niet alleen had moeten
laten en me ten slotte vergeven
met een vertoon van grootmoe
digheid dat me nog lang zou
heugen'. Zo'n man.
Die mannelijke superioriteit
vinden we ook terug in het ver
haal 'Woorden', waarin Sammy
de vertelster verlaat voor een
moeder-type: 'Eva, de moeder
van het lab met haar grote
borsten en ronde armen, kook
ster, breister en vaste oppas
voor mensen met kinderen'.
De dominante Nick in 'Een
kwestie van privacy'; de egoisti-
sche Thomas, die in 'Stomme
wijven' erin slaagt een jaartje
naar India te trekken met zorge
loze achterlating van vrouw en
kinderen om vervolgens ook
nog eens als held terug te keren;
de ex-echtgenoot Jacques in 'De
vrienden', die het graag met
jonge meisjes doet; en in het ti
telverhaal de geheimzinnige Jo-
jada, van wie men gelooft dat
hij, als Jezus, op water kan lo
pen. Allemaal charismatische,
voortreffelijke mannen, over
tuigd van hun gelijk. De vrou
wen die naast en tegenover hen
staan, zijn hun slachtoffers: uit
gebrek aan weerbaarheid, uit
machteloosheid, geslotenheid
of berusting.
Dat betekent niet dat we hier
een bundel vol vrouwenverdriet
en feministenklachten door
moeten worstelen. Van zowel
de vrouwelijke als mannelijke
personages worden enkele zeer
herkenbare, stuitende eigen
schappen grondig doorgelicht,
worden eigenwaan en passivi
teit aan de kaak gesteld. Hey-
kamp's verhalen blinken uit
door rake schetsen van de eeu
wige strijd tussen de sexen,
waarin ae vrouw ondanks haar
schijnbare onderworpenheid
niet altijd het onderspit delft.
Als ze wil triomferen, bereikt ze
haar doel met andere, subver
siever wapens.
Zo gebeurt dat in 'Maria', het
beste verhaal in de bundel,
waarin Ben zijn Maria enig ge
weld heeft aangedaan: 'Terwijl
ze wacht tot de laatste druppels
(koffie) zijn doorgelopen, slaat
ze haar mouw terug en bekijkt
ze haar arm. Twee grote vlekken
boven elkaar, eerder zwart dan
blauw met groen verkleurde
randen en een rode streep in
Nelly Heykamp: rake schetsen van d
het midden. Ze is verbaasd over
de afmetingen'. Maria beant
woordt zijn toenaderingspogin
gen met dappere glimlachjes en
wakkert zijn schuldgevoelens
behendig en zorgvuldig aan:
'Het geeft niet, lieverd, het geeft
niet'. En de lezer leeft met bei
den mee, beurtelings, wat het
verhaal extra diepte geeft.
De herkenbaarheid en actuali
teit van deze kleine relatiege
vechten maken de verhalen van
Nelly Heykamp levensecht en
tijdloos. Door zich te beperken
tot de realiteit van alledag en ie
dereen is de schrijfster geslaagd,
waar Ton van Reen met zijn
zoetsappige knapenromantiek
hopeloos faalt.
Leuk doen is van alle
tijden en daar iets aan
proberen te verdienen
getuigt van een gezonde Hol
landse koopmansgeest. Aan die
vaststelling zal niet snel iemand
zich een buil vallen. Toch wor
den de laatste jaren herhaalde
lijk grenzen overschreden. De
stroom misselijkmakende ca
deauboekjes van 14,90 per stuk
die in december op de markt
worden gebraakt is daar een
voorbeeld van.
De laatste tijd zijn het vooral
taalboekjes die goed scoren.
Sinds Jan Kuitenbrouwer een
paar jaar geleden een paar ton
verdiende aan zijn kostelijke
Turbotaal' hebben alleriei on-
geletterden zich op de taal-
markt gestort. Van yuppentaal
tot huisvrouwengewauwel, van
studentenjargon tot het neo-ba-
bylonisch waar computerfana
ten onderling mee communice
ren ieder doelgroepje dat een
minimumoplage rechtvaardig
de kreeg een eigen boekje.
'Wie is u?' is ook weer zo'n bun
deltje bagger. '46 hokjes om
uzelf, collega's, vrienden of fa
milieleden in onder te brengen',
luidt de ondertitel. Het stuiten
de gebrek aan originaliteit blijkt
zelfs al uit de gejatte titel. De
kreet 'Wie is u?' werd voor het
eerst geslaakt door Sjef van Oe-
kel in het programma Van Oe-
kels Discohoek' uit 1974. Recen
telijk heeft de VPRO een aantal
uitzendingen herhaald, dus
misschien hebben de samen
stellers de kreet pas recent ge
stolen.
'Wie is u?' probeert op een 'leu
ke' manier typetjes neer te zet
ten, als 'alimentatos', 'cocoon-
ers', 'kakkers' en 'neo decaden
ten' (een zelfs nog niet door
HP/de Tijd gesignaleerd soort).
Maar het ergste is dat de inhoud
uit louter onwaar geleuter be
staat. Zo worden CLIFF'S om
schreven als 'Conscious Living
Intelligent Feeling Females/Fel
lows."
Iedereen die ooit de tragi-komi-
sche tv-serie Dallas heeft ge
volgd weet dat dit een leugen is.
Want daar komt de term 'Cliff
vandaan. Cliff komt van Cliff
Barnes, de eeuwige looser uit de
serie die niet alleen zijn centen,
maar ook al het fraaie vrouw
volk aan zijn zijde steeds weer
kwijtraakt. Iemand voor 'Cliff*
(ook 'vuile Cliff) uitmaken kan
dus hard aankomen. Conscious
Living Intelligent Feeling Fel
lows'. Pfff. Het zou wat.
