Kunst
Van schapevachtje tot graf
Vers Brood
op de plank
Nog een Van Gogh onder 'Aardappeleters'
Gekibbel over theaterbeleid bij presentatie jaarboek
Nadine Gordimer bestrijdt apartheid met haar pen
tijdag 4 oktober 1991
Redactie: 071-161400 CEES VAN HOORE ANNEMIEK RUYGROK JAN RUSDAM SASKIA STOEUNGA Eindredactie: NIEK FAAS Vormgeving: PIET KOOREMAN
WAT METEEN OPVALT bij het door
bladeren van de 'De wereld van Louis
Couperus', is dat de schrijver zoveel ge
zichten heeft.
IIEUWSLIJN
Amateurfestival in Parktheater
ALPHEN AAN DEN RIJN Zes amateur toneelgroepen doen in
het weekeinde van 18 en 19 oktober mee aan het Eénakter Festi
val in het Parktheater aan de Comelis Geellaan in Alphen aan
den Rijn. In twee dagen worden zes korte voorstellingen gegeven
door amateurverenigingen uit Zuid-Holland. De deelnemende
toneelgroepen zijn: de Timdelerclub, Spot en Picolo op vrijdag
18 oktober en Litteris Sacrum, Mimicri en Per Expres op zater
dag 19 oktober. Aanvang van de voorstellingen is 20.30 uur, de
toegang per avond is 10 gulden en een passé partout voor twee
avonden, 17,50 gulden.
Expositie in Legermuseum
DELFT De tentoonstelling van werk dat de Leidse kunstschil
der Thom Vink in opdracht van de overheid in Irak heeft ge
schilderd, zal op 11 oktober in het Legermuseum in Delft wor
den geopend.
Vink had als opdracht een stuk of twintig aquarellen of tekenin
gen te maken en drie olieverfschilderijen. Daarin zou hij een ar
tistieke presentatie moeten geven van de activiteiten van de Ne
derlandse troepen aldaar. Het was de eerste keer dat Nederland
een oorlogsschilder uitzond.
Splinter zoekt nieuwe spelers
LEIDEN Het Leidse Kindertheater Splinter zoekt nieuwe spe
lers voor een aantal voorstellingen. De groep, die inmiddels vijf
eigen produkties op het repertoire heeft, speelt sinds 1 oktober
de nieuwste produktie 'Nou heb je de poppen aan het dansen',
een musical voor kinderen van vier tot en met 12 jaar. Wie inte
resse heeft om bij Splinter te gaan spelen, kan contact opnemen
met Edwin Mentink, 071-149440.
Concert 'La Gamme Marésienne'
HAZERSWOUDE Het Ensemble 'La Gamme Marésienne'
geeft zondagmiddag 6 oktober een concert in het ontmoetings
centrum 'Het Anker'. Het concert begint om drie uur. Het en
semble speelt in een bezetting van blokfluit, viola da gamba en
clavecimbelof orgel. Werken zullen worden uitgevoerd van o.a.
Vivaldi, Marais, Telemann en Couperin.
Frédéric Bastet maakte fotobiografie over Louis Couperus
Frédéric Bastet voelt zich
geen familie van Louis
Couperus. Maar toch - met
een liefde alsof het een fa
miliealbum betreft heeft
hij onlangs een fotobiogra
fie over de auteur samen
gesteld. De titel van dit bij
Querido uitgegeven
prachtwerk: 'De wereld van
Louis Couperus'. Ongetwij
feld ligt het nu al promi
nent op de salontafel van
de laatste Nederlandse
freuletjes.
OEGSTGEEST CEES VAN HOORE
Maar niet alleen voor hen die in
gedachten nog verwijlen in ele
ganter tijden is het interessant.
Dat is het ook voor ons, gewone
stervelingen. En voor letterkun
digen. Enige financiële steun
van het Fonds voor de Letteren
heeft Bastet voor deze uitgave
echter niet gekregen. „Ik wil
niets meer met dat Fonds te
maken hebben. Voor een boek
over een belangrijk schrijver als
Couperus hebben ze kennelijk
geen cent over. Ze besteden het
liever aan een stelletje impoten
te derderangsauteurs."
Wat meteen opvalt bij het
doorbladeren van de 'De wereld
van Louis Couperus', is dat de
schrijver zoveel gezichten heeft.
Op een van de portretten zien
wij hem als een hoogmoedig
kijkende man. Maar gaan we
dan een paar pagina's verder,
naar een foto die in 1913 in
BEELDENDE KUNST
Galerie de Witte Duif. Koningin-
ieweg12a
Katwijk aan Zee
Te zien: zaterdag 5 en 12 oktober* van
11.00-13.00 uur
Tjokvol hangt het galerietje met
de nieuwste schilderijen van
Herman Brood. Ergens past dit
we 1 bij het informele karakter
van zijn werk. Zijn stripachtige
graffity schilderijen vertonen
een mengsel van slordig opge
brachte driftige emoties en vaak
onleesbare teksten. Vliegtuigen,
paarden, mensen, auto's en
motoren zijn de meest voorko
mende onderwerpen in zijn
werk.
Brood gebruikt alle mogelijke
technieken door elkaar, acryl,
spuitbus, collage en sjablonen,
maar hij maakt ook snelle teke
ningen, foto-litho's en zeefdruk
ken. Dit alles in felle kleuren,
met veel zwarte strepen en
doorhalingen. Sommige onder
delen zijn overigens heel pre
cies uitgewerkt zoals de vlieg
tuigrompen, waarbij zelfs de
klinknagels niet ontbreken.
Het thema vliegtuigen' heeft
bij hem duidelijk twee kanten.
Het is een jongensdroom van
snelheid en heldendom, maar
het geeft ook een afschrikwek
kend beeld van oorlog, unifor
men, toestellen die uit de lucht
vallen en bloed. Zijn nieuwste
werk heeft veel verwijzingen
naar de oorlog in Irak, zoals de
letters CNN en Arabische letter
tekens. Ook kriptische aandui
dingen als 'nr. 078923' en tek
sten als 'test-pilot blues' en 'use
once destroy' duiden op het
anti-heldendom van de feitelij
ke oorlogsvlieger.
Menselijke verhoudingen vor
men een andere bron van inspi
ratie voor Brood. Hij beeldt ze
af in snel getekende humoristi
sche stripverhaaltjes met soms
'seksistische' teksten. "Take
your pants of, rebuilt y"r life",
zegt de dame tegen de heer!
Ook een gevoel voor poëzie is
hem niet te ontzeggen.
Vliegtuigrompen waarbij zelfs de klinknagels niet ontbreken. foto
Hoewel de naam Herman
Brood niet al te veel toelichting
vraagt, bekend als hij is met de
band Wild Romance, de combi
natie met beeldende kunst blijft
toch een bijzondere. Zelf ziet hij
het één duidelijk als verlengstuk
van het andere: „Muziek en
schilderen horen bij elkaar".
Na een optreden kan hij zich
uitleven in zijn atelier en gaat
dan de hele nacht verder te keer
met verf, spuitbussen en sjablo
nen. Hij werkt snel, de tekenin
getjes maakt hij de hele nacht
door. Dat het resultaat voor
hem een tijdelijke zaak is, een
proces dat maar doorgaat, blijkt
Onder Van Goghs olieverfschets
'Twee handen', een studie voor
'De Aardappeleters', zit nog een
schilderij. Uit röntgen-onder-
zoek in het Van Goghmuseum
is gebleken dat Van Gogh eerder
een boerderij, een vrouw, een
waterput en een fel blauwe he
mel op het doek aanbracht, mo
gelijk weer een voorstudie voor
'Boerenhuis bij avond'.
Dat werd gisteren bekend ge
maakt in Delft, aan de voor
avond van de 43-ste Kunst- en
Antiekbeurs in Het Prinsenhof.
'Twee handen', afkomstig uit de
collectie Bremmer, is in Delft te
zien in de stand van Limburg
uit Amsterdam.
Op de beurs, die van 5 tot en
met 13 oktober toegankelijk is,
zijn meer sensaties op kunstge
bied te zien. Zo toont kunsthan
delaar I. Bouwman een selectie
uit het feit dat geen van de wer
ken een titel heeft. En wanneer
ze onverkocht terugkomen ver
dwijnen ze onder de witkwast
voor een nieuwe prent: use on
ce and destroy?
Brood signeert zijn werk vaak
meerdere malen dwars door het
beeld of gebruikt zijn naam
functioneel in de tekening: als
haarlijn of voor de vlakverde
ling.
Over aanloop heeft de galerie
niet te klagen, iedere Katwijker
die de jaren '60 heeft meeg-
maakt loopt even binnen bij
deze spetterende tentoonstel
ling.
uit de onlangs door hem ont
dekte collectie van Isaac Israëls.
De bekende handelaar in oude
meesters H. Cramer komt met
het vele malen in de literatuur
beschreven schilderij 'Trik-trak-
spelers' van Jan Steen. Antiquair
Van Ravenstein toont een zilve
ren kokosnoot-bokaal, die in
1607 in Groningen gekeurd
werd. Het is daarmee het
vroegst gedateerde zilveren ob
ject uit Groningen.
Eén van de portretten van Cou
perus. FOTO CPD
München is gemaakt, dan zien
we hoe hij als een vriendelijke
Al Capone in de lens blikt.
Het is Bastet zelf ook al opge
vallen. „Maar je moet niet ver
geten dat we hier zo'n zestig
jaar foto's bij elkaar zien. In
zo'n tijd verandert een mens.
Het gekke is dat Couperus op
een foto die vlak voor zijn dood
van hem is genomen weer heel
erg lijkt op de baby die hij was.
De trekken zijn identiek. Curi
eus zoiets."
Het jaar 1987 is voor de litera
tuur een gedenkwaardig jaar.
Toen verscheen namelijk Bas-
tets biografie over Couperus,
een uiterst lezenswaardig boek
dat als een prisma de vele kan
ten van Couperus' persoonlijk
heid laat zien. Nu, nog geen vier
jaar later, is er weer zo'n in
drukwekkende uitgave. Houdt
het dan nooit op, die belang
stelling voor Couperus?
Bastet: „Na het verschijnen
van die biografie schreven de
mensen dat ze het zo jammer
vonden dat er geen foto's in
stonden. Maar als we dat had
den gedaan had het boek niet
vijfenzestig maar hondervijfen
twintig gulden moeten kosten.
En zo'n bedrag brengt een Ne
derlander niet op voor litera
tuur. Maar ja, nazaten van Cou
perus en andere mensen heb
ben me in de loop der tijd toch
wel heel wat foto's opgestuurd.
En als je die foto's eenmaal in je
beheer hebt, voel je je toch een
beetje verantwoordelijk worden.
Ik zal dat wel hebben overge
houden aan mijn werk als con
servator van het Rijksmuseum
van Oudheden. Het is een soort
tweede natuur van mij gewor
den om de dingen die ik vergaar
te laten zien aan het publiek.
Op een dag zei Harry Prick te
gen me: 'Je moet iets met die
foto's gaan doen'. 'Ja, dank u',
zei ik, 'Gaat u zitten. Dat is me
nogal een karwei'. Maar uitein
delijk ben ik toch gezwicht. En
zo maak ik hopelijk een aantal
mensen alsnog gelukkig."
„Maar dan moet je niet den
ken dat je voor zo'n project
steun van het Fonds voor de
Letteren krijgt. Ik had 3000 gul
den aangevraagd om foto's te
kopen, maar dat verzoek werd
afgewezen. Geef me dan een
opdracht, schreef ik. Dat deden
ze ook niet, ze gaven nooit op
drachten. Als je bedenkt dat we
het hier hebben over Neder
lands bekendste auteur, dan is
Frédéric Bastet: „Als je bedenkt dat 1
de gang van zaken."
dit toch een vreemde gang van
zaken. Terwijl ze best geld heb
ben. Onlangs hebben ze nog 8
ton gekregen. Maar dat beste
den ze dan liever aan die twee
derangsauteurs."
Lijst
Ondanks deze tegenvaller heeft
Bastet toch met plezier aan de
fotobiografie gewerkt. Hoe
komt het toch dat hij zoveel tijd
besteedt aan Couperus? Hij
schrijft zelf ook korte verhalen,
romans en gedichten. Gaat al
dat werk dat hij in Couperus
steekt niet van zijn 'eigen'
schrijftijd af?
„Nee hoor, het leven is voor
mij één groot kunstwerk. Ik wil
dat leven niet onopgemerkt
voorbij laten gaan. En dat resul
teert dan in deze publikaties.
Veel publikaties, ja. Het zal mijn
geaardheid wel zijn. En wat
mijn eigen schrijven betreft - ik
zie niet zoveel onderscheid in
het schrijven van belletrie en
het maken van zo'n biografie.
Het ligt in mijn brein erg dicht
bij elkaar."
Het lijkt soms wel alsof u zich
een beetje familie van Couperus
voelt.
„O nee, ik voel me zeker geen
familie van hem. U moet niet
denken dat ik nu alles van Cou
perus zo apprecieer. Soms was
het helemaal geen aardige man.
Maar het is gek: er zijn wel pa
rallellen aan te wijzen in het le
ven van Couperus en dat van
mij. Mijn familie had net zoals
de zijne een Indische achter
grond en mijn grootvader was
net als die van Couperus gou
verneur-generaal
Uw stijl in de toelichtingen bij
de foto's doet mij denken aan
die van Couperus.
„Ja, allereerst hou ik van goed
Nederlands. En daarnaast vind
ik dat je bij het schrijven een
stijl moet ontwikkelen die past
bij het onderwerp. Als ik van die
korte zinnen zou schrijven,
steekt dat teveel af bij de citaten
die ik geef uit het werk van Cou
perus. Overigens gebruik ik die
korte zinnen voor mijn proza
wel degelijk. Maar ik wissel die
stijlen af. Couperus had dat ook.
Hij had een symbolistische pen,
een realistische pen, een jour
nalistieke pen, noem maar op...
Kortom: je moet een passende
lijst bij elk schilderij hebben."
U maakt zich nogal kwaad
over een in deze biografie afge
drukte spotprent. We zien hoe
Couperus zich aan een toiletta
feltje zit op te maken. Hij draagt
schoentjes met hoge hakken. U
schrijft dat dat soort tekenaars
niets van Couperus' werk had
begrepen.
„Nou ja, hij had natuurlijk
wel iets vrouwelijks. Ik denk dat
alle grote kunstenaars dat in
zich hebben. Maar er zijn maar
weinig vrouwen die in staat zijn
geweest om zo'n groot oeuvre
bij elkaar te schrijven. In die zin
was hij dus echt wel mannelijk.
Want laten we eerlijk zijn: zo'n
prestatie zal een vrouw toch
niet snel leveren. En dat meen
ik. Als je de wereldgeschiedenis
bekijkt, zie je dat vrouwen op
dit gebied toch veel minder
hebben gepresteerd dan de
mannen. En dat komt zeker niet
alleen omdat ze weinig kansen
hebben gekregen."
Was Couperus nu eigenlijk
homoseksueel of niet?
„O ja, hij was ongetwijfeld
homoseksueel. Het huwelijk
met Elisabeth was een plato
nisch huwelijk. Maar hij was
krankzinnig gericht op het es
thetische. Hij was volgens mij
niet erg lichamelijk. Ik denk dan
ook niet dat hij veel met man
nen heeft gehad."
AMSTERDAM
Directeur-generaal Jan Riezen-
kamp van het ministerie van
wvc en eindredacteur Dirkje
Houtman van het Theaterjaar
boek hebben elkaar gisteren bij
de presentatie van het 40ste
jaarboek in beleefde, maar felle
bewoordingen de mantel uitge
veegd over de gewenste richting
van het theaterbeleid. Houtman
betoogde boos dat het theater
in de houtgreep wordt gehou
den door de Haagse bureaucra
tie. Riezerikamp vreesde dat
weinig theatermakers zich in dit
eenzijdige beeld van door de
overheid gemuilkorfde kunste
naar zullen herkennen: „Con
structieve ideeën en iets meer
vertrouwen lijken me wense
lijk."
„Bovendien moet iedereen
die een beroep doet op belas
tingmiddelen zich kunnen
rechtvaardigen", zo motiveerde
Riezenkamp de bemoeienis van
de overheid. Hij herinnerde aan
de 60 miljoen gulden die jaar
lijks naar het gehele beroepsto
neel gaat voor een bezoekers
aantal van 500.000. „Ik maak
mij hier niet populair mee,
maar vergelijk dat eens met de
500.000 mensen die jaarlijks
naar het museum Kröller-Mül-
ler gaan. Toch krijgt deze instel
ling van de overheid maar enke
le miljoenen."
De directeur-generaal kon
digde aan dat minister d'Anco-
na in haar adviesaanvraag over
het Kunstenplan over twee we
ken in elk geval zal aandringen
op bevordering van cultuur
deelname door alle lagen van
de bevolking. De theatersector
wordt daarvan niet uitgezon
derd.
Het 40ste Theaterjaarboek
bevat naast handige feitelijke
informatie een aantal artikelen
over theaterbeleid. Paul Kuy-
pers betoogt dat vroeger de
kunstenaars de inhoud van het
kunstbeleid bepaalden. Tegen
woordig wordt het kunstbeleid
echter gedicteerd door de wet
ten van vraag en aanbod, eco
nomen en financiers. De kunst
wereld is daar niet tegen be
stand omdat een krachtige cul
tuur-politieke ideologie ont
breekt.
Dirkje Houtman verweet dit
gisteren vooral de jongere thea
termakers. Zij zouden een voor
beeld moeten nemen aan de
idealisten die twintig jaar gele
den de vastgeroeste theaterge
zelschappen onderuit haalden
met de Actie Tomaat De vorm
geving van het Theaterjaarboek
is aan deze visie aangepast: op
de voorplaat symboliseert een
gezonde tomaat het geënga
geerde verleden, misvormde
exemplaren op de achterkant
verwijzen naar het heden. Het
jaarboek kost 25 gulden en is
onder meer te koop in de boek
winkel van het Theaterinstituut
aan de Herengracht 168.
JOHANNESBURG
PETER VAN NUUSENBURG
Nadine Gordimer heeft gisteren
met de Nobelprijs voor litera
tuur haar definitieve overwin
ning op de apartheid behaald.
De kleine, tengere, bijna breek
baar ogende schrijfster heeft
van achter haar schrijftafel een
jarenlange guerrilla gevoerd te
gen het bewind, dat haar ver
ketterde en een van haar ro
mans verboden had nog voor
dat die de boekwinkels had be
reikt, omdat „het een frontale
aanval op de staat" zou zijn.
Wie nog twijfelde, moet sinds
gisteren overtuigd zijn: de pen
is soms echt machtiger dan het
zwaard.
Nadine Gordimer werd 67
jaar geleden geboren in Springs,
een troosteloos mijnstadje on
der de rook van Johannesburg.
Haar vader was een joodse hor
logemaker uit Litouwen. Haar
moeder kwam uit Engeland.
Ondanks deze cosmopoliti-
sche achtergrond groeide ze op
zoals alle blanken in het Zuid-
Afrika van die dagen: ze bezocht
blanke scholen, blanke biosco
pen en leerde de quick-step met
een blanke partner. Zwarten
waren in deze wereld om de
blanken te dienen. Het was een
vanzelfsprekendheid waaraan
de teenager met literaire aspira
ties pas durfde te tomen, toen
ze Jungle, de roman van de
Amerikaanse schrijver Upton
Sinclair over de uitbuiting van
de arbeiders in de vleesindus
trie van Chicago, had gelezen.
„Toen ik dat las, besefte ik dat
het lot van de zwarte mijnwer
kers niet verschilde van dat van
de arbeiders in Chicago", zei
Gordimer twee jaar geleden in
een interview met het Ameri
kaanse weekblad Time. Het te
kent het culturele klimaat van
die jaren dat lezing van een
Amerikans boek haar de ogen
voor de Zuidafrikaanse realiteit
Nobelprijswinnaar Nadine Gordimer met haar nieuwe verhalenbundel 'Jump', die eind deze maand zal ver
schijnen. foto O
moest openen.
Dit inzicht, de daaruit voort
vloeiende kritiek op de apart
heid en de solidariteit met de
onderdrukte zwarte meerder
heid zijn sindsdien de belang
rijkste thema's in een oeuvre
dat uit negen romans, verschei
dene verhalen-, dicht- en essay
bundels en pamfletten bestaat.
Dit schrijversschap krijgt pas
echt goed gestalte na het op de
klippen lopen van haar huwelijk
met een tandarts. Gordimer
mengt zich in de bohème van
Johannesburg, trouwt opnieuw,
met een in de jaren dertig uit
Duitsland gevluchte joodse
kunstverzamelaar, en begint
aan haar eerste roman 'Een we
reld vol vreemdelingen'! 1958).
De toon is gezet: haar werk
wordt de artistieke veroordeling
van een even absurd als bar
baars systeem. Haar personages
raken, soms huns ondanks, be
trokken bij gevaarlijke, want in
terraciale liefdesaffaires, stakin
gen en de wereld van activisten
en (pseudo)-revolutionairen.
Het is politiek engagement
dat zijn hoogtepunt bereikt in
The Conservationist (1974, in
het Nederlands Een Dode Zwar
te Man) en July's People (1981),
volgens de kritiek haar meester
werken.
Soms echter overwoekert de
politiek de literatuur en ver
zandt een roman als Burgers
Dochter (1979), het boek dat
nog voor zijn verschijnen ver
boden werd. in lang uitgespon
nen, voorspelbare dialogen over
het kwaad van de apartheid. In
haar korte verhalen wordt dit
engagement minder zwaar aan
gezet, en zij zijn daarom de bes
te introductie tot haar werk.
Nadine Gordimer mag dan de
onbetwiste First Lady van de
moderne Zuidafrikaanse litera
tuur zijn, onomstreden is haar
meesterschap niet. De vaak
moeizame stijl, de soms bord
papieren karakters, worden
naast de regelmatig te nadruk
kelijke politieke boodschap, ge
noemd als de zwakke plekken
in haar werk. André Brink, die
met J.M. Coetsee als de grootste
hedendaagse Zuidafrikaanse
schrijver wordt beschouwd, zei
onlangs dat haar romans vooral
lijden aan haar onvermogen
zich in te leven in de beide
hoofdrolspelers in het Zuidafri
kaanse drama, de zwarte en de
Afrikaner.
Brink prees bijna uitbundig
haar 'fabelachtige beschrij
vingskunst'. Maar zij bezondigt
zich, aldus Brink, aan de welwil
lende neerbuigendheid jegens
de zwarten die in blanke libera
le kringen bon ton is en heeft
geen grein begrip voor wat de
Afrikaners beweegt. Het feit dat
haar werk in meer dan 20 talen
is vertaald, maar niet in de an
dere officiële taal van haar va
derland, het Afrikaans, wijst er
op dat het onbegrip wederzijds
is.
Maar bij al deze kritiek op
haar literaire werk. is het vooral
haar morele moed die bewon
dering afdwingt. Gordimer heeft
zich nooit laten muilkorven
door het regime, ook al bete
kende dat dat ze persona non
grata in haar eigen land werd.
Haar uitspraak dat ze er begrip
voor had dat het ANC in de
strijd tegen de apartheid naar
de wapens greep, werd door
Pretoria terecht gezien voor wat
het was: een oorlogsverklaring
aan het blanke minderheidsbe
wind.
Het aantreden van president
F.W. de Klerk veranderde ook
de positie van Gordimer de ge
vestigde orde zal haar, verklaard
lid van het ANC, nooit kunnen
waarderen, maar de censuur
blijft nu tenminste met zijn
smoezelige handen van haar
werk af. Want ondanks alle poli
tiek blijft ze schrijven: eind van
de maand verschijnt haar nieu
we verhalenbundel Jump.
