Sleep van japon bracht
Haags bestuur ten val
loeiend kunstklimaat op de
drempel naar een nieuwe tijd
MOLL KUNST
a KUNSTNUVERHEIO
w
Illi
III
1
|i W
Ml L
>p
door Willem van Altena
De winkel Arts Crafts aan de
Kneuterdijk was kort na 1900 een
begrip in Den Haag. (Affiche van
Cornells van der Sluys, collectie R.
van der Sluys)
Een jurk, die alleen door een actrice
gedragen kon worden. Koningin
Wilhelmina verrekte zich ooit de
hals om het allemaal te kunnen be
kijken... (Japon: Herman Kloppers,
1914, collectie Haags Gemeentemu
seum. Foto: Erik Hesmerg)
t VAN
>CK
UPPERS
),M
S,00
>,00
>,00
5,00
>,00
1,00
>,00
5,00
>,00
Een van de leukste en opvallendste
onderdelen van de expositie in het
Paleis Lange Voorhout is een uit
stalling van damsekleding uit de ja-
ren rond 1900. Het tweestromen
land, dat zo duidelijk herkenbaar
is in de schilderkunst en architec
tuur, strekte zich namelijk ook uit
tot de mode. Wie rond 1900 een
wandeling door Den Haag maakte,
kon daar dus twee totaal verschil
lende soorten kleding tegenkomen.
De door Parijs gedicteerde Mode,
en de uit Londen overgewaaide Re
form. Conservator letse Meij heeft
een prachtige dwarsdoorsnede van
de modieuze smeltkroes, die Den
Haag anno 1900 was, bij elkaar ge
zocht.
vervaardigd, en met veel internatio
naal succes. Het atelier van Matthijs
Maris, een schilder uit de Haagse
School, is nagebouwd in Het Paleis.
Het is helemaal doordesemd met de
geest van de Gouden Eeuw. Zwaar
vergulde, drukke lijsten, zware histo
riserende meubels, Perzische kleden
en Delftsblauwe vazen voeren er de
boventoon.
Maar in dezelfde tijd dat die histori
sche mode hoogtij vierde, bloeide ook
de Nieuwe Kunst. Harmonieus, naast
elkaar, en met veel wederzijds res
pect. Tot grote ruzies tussen de twee
stromingen is het nooit gekomen. Het
zal er veel mee te maken hebben dat
ook de beoefenaars van de Nieuwe
Kunst zo de nadruk legden op vak
manschap. Want al zijn de vormen en
kleuren misschien gedurfd: er kan
geen twijfel bestaan over de kwaliteit
van uitvoering.
Het modebeeld in de jaren na 1900
was dan ook op z’n zachtst gezegd
spannend. Aan de ene kant bleef de
Parijse mode de kleding dicteren. De
strakke corsetten, de stijve boordjes
en de golvende silhouetten vierden
nog altijd hoogtij, zeker in conserva
tieve societykringen. Maar tegelijk
was ook de Reform-look in opkomst.
Vaak stapten vrouwen over naar de
corsetloze Reformkleding zodra ze in
verwachting raakten.
tiende-eeuwse onderwerpen. Het ne-
gentiende-eeuwse zit hem vooral in
het bestuderen van de werking van
het licht. Landschappen, zeegezich
ten, interieurstukken en portretten; ze
werden volgens de regels der kunst
Eierschaalporselein uit Rozenburg (1903); gevormd door Jurriaan Kok en be
schilderd door Sam Schelling. Haagse Nieuwe Kunst ten voeten uit. (Collectie
Haags Gemeentemuseum, foto Erik Hesmerg)
Een 'Liberty'-avondjapon in Ooster
se stijl, bezaaid met glazen kralen en
lovertjes. (Japon uit 1912, collectie
Haags Gemeentemuseum. Foto: Erik
Hesmerg
Wiegje
In Plateelbakkerij Rozenburg werden
zo de gedurfde ontwerpen uitgevoerd
van Colenbrander en Jurriaan Kok,
die fantastisch grillige lijnen aan
kronkelende bloemmotieven paarde.
Winkels als Arts Crafts en Philip-
pona verkochten behalve die vazen en
serviezen ook moderne meubelen, die
ranker van lijn en lichter van kleur
waren. Multi-kunstenaar Johan Thorn
Prikker ontwierp meubilair, die ver
schillende internationale invloeden
samenbundelden met een onmisken
baar Oriëntaals vernisje. Van zijn
hand staat onder meer een prachtig
kinderwiegje in Het Paleis; een won
der van houtsnijkunst en boordevol
symbolieken. Want tegelijk met de
Nieuwe Kunst raakte ook een ’nieuw
denken’ in zwang. Het was immers
ook de tijd van de opkomst van de
Theosofie en de Antroposofie; van
Madame Blavatsky en Rudolf Stei
ner.
De tentoonstelling 'Den Haag rond
1900 - Een bloeiend Kunstleven’ is
nog tot en met 3 mei te zien in Mu
seum Het Paleis, Lange Voorhout 74.
Dagelijks geopend van 11.00 tot
17.00, behalve op maandag. Bij de
tentoonstelling is een kleine rondlei-
dingsgids samengesteld. Ook is er een
fraai geïllustreerde catalogus ver
krijgbaar. Er staan dit jaar nog twee
tentoonstellingen over Den Haag
rond 1900 op stapel. Op 12 mei start
in Pulchri Studio een fototentoonstel
ling over de Art Nouveau-architec-
tuur in Den Haag, met gen daarbij
behorende wandelgids. In november
staat de Wiener Werkstatte centraal
in Het Paleis.
Koets
Wat uniek is aan de Reform, is dat de
kleding vaak werd ontworpen door
mensen die niet uit de traditionele
mode-hoek afkomstig waren. De
Vlaamse architect Henri van de Velde
zag het ontwerpen van smaakvolle
dameskleding als finishing touch bij
het interieur van een huis. Ook to
neelregisseur Herman Kloppers ont
wierp op de Reform geënte kleding
voor zijn vrouw, de in die tijd ver
maarde actrice Else van Duyn. In een
vitrine van het Paleis staat daarvan
een stralend voorbeeld: een katoenen
middagjapon in recht model, met
daaroverheen een prachtige purperen
tuniek. Het geheel is afgezet met zij
den koord en houten kralen, en valt
op door Oosterse puntmouwen en een
geborduurd ornament dat regelrecht
verwijst naar de Theosofie.
Aanvankelijk zorgde de eerste ver
schijning van de Reformjurken voor
nogal wat commotie in de Nederland
se society. Een journalist van de NRC
liet zich laatdunkend uit over de vor
meloze hobbezakken waarin sommi
ge dames zich hesen. Maar al snel
bleek de Reform-look prima aan te
slaan in het nuchtere Nederland.
Reform
Kortom: de mode van die tijd was
misschien wel mooi om te zien, maar
een regelrechte ramp om te dragen.
En voor die vrouwen, die iets meer
met hun leven deden dan stilzitten en
mooi zijn, was de kleding letterlijk
een kwelling. Een reactie bleef niet
uit: de Reform-kleding werd geboren.
De Reform-kleding werd in het leven
geroepen in een tijd, dat meer en
meer vrouwen aan het werk gingen.
En dan ging het niet zozeer om de
vrouwen uit de lagere klassen, die
immers al duizenden jaren als boerin
of dienstmaagd werkten. Ook vrou
wen uit hogere kringen betraden nu
de arbeidsmarkt. Daarbij was natuur
lijk wel kleding vereist, die het bewe
gen veraangenaamde. Waarin snel en
met grote stappen gelopen kon wor
den. Kleding, die de armen en hals
vrijliet, en die de longen ontzag. Die
Reform-kleding ontstond natuurlijk
niet in het rigide Parijs, maar in het
modernere Londen. Al in 1882 stelde
de Rational Dress Society dat het
geen pas gaf om strakke corsetten
voor te schrijven: die waren op z’n
minst onhygiënisch. Firma’s als Li
berty namen jurken in productie die
vrij van de schouder afhingen in
plaats van dat ze tegen een stijf corset
waren opgebouwd.
Sleep
Ter gelegenheid van de troonsbestij
ging van koningin Wilhelmina vond
in Den Haag in 1898 de Nationale
Tentoonstelling van Vrouwenarbeid
plaats, waarop maar liefst 90.000 be
zoekers afkwamen. Bij die tentoon
stelling hoorde een ontwerpwedstrijd
voor ’gezonde, praktische en smaak
volle’ vrouwenkleding, die enorm
veel opzien baarde. In 1899 werd de
Vereeniging voor Verbetering van
Vrouwenkleding (VvVvV) opgericht
om de ingeslagen weg te vervolgen.
Al snel verklaarden de leden van de
VvVvV de oorlog aan de twee groot
ste vijanden van de bewegingsvrij
heid: het corset en de sleep. In het
conservatievere Den Haag wilde men
de sleep eigenlijk liever behouden, als
concessie aan de hogere kringen. Het
radicalere Amsterdam koos echter de
zijde van de middenklasse, en eiste
afschaffing van de sleep. Dat leidde
tot een typisch Hollands verschijnsel:
een schisma. Het Haagse hoofdbe
stuur van de VvVvV trad beledigd af,
en sindsdien ging de Haagse Reform-
beweging haar eigen weg.
Het modebeeld dat aan het einde van
de vorige eeuw het stadsbeeld van
Parijs, Londen en ook Den Haag do
mineerde was ’Belle Époque’ ten
voeten uit. Vrouwen waren fragiele,
verrukkelijke wezentjes, die geacht
werden om er hun hele wakend be
staan aan te wijden om er zo voorde
lig mogelijk uit te zien. Met gazen
parasols en grote hoeden werd de ver
derfelijke invloed van de zon uitge
bannen: een gebronsde teint was in
die dagen een teken van intense vul
gariteit. Corsetten in allerlei vormen
en maten vouwden de vrouw in het
ideale keurslijf: een letter S in spie
gelbeeld, een typisch Art Nouveau-
silhouet. Het hoofd hoog geheven bo
ven een opstaand boord, de boezem
onstuitbaar voorwaarts gestuwd, de
derrière naar achteren. De kleding ac
centueerde die overdreven curves al
leen maar verder. En ook de stijl van
de kleding was louter op decoratie
gericht. Gebaseerd op hofschilderijen
uit de zeventiende en achttiende
eeuw, waren japonnen honderd jaar
geleden niet bedoeld om comfortabel
te zitten, maar om er mooi uit te zien.
Een typisch geval van vorm boven
inhoud.
:N
i X W
Een beroemde anekdote verhaalt hoe
Else van Duyn ooit, in diezelfde ja
pon, een wandeling maakte over de
Bezuidenhoutseweg. Een koets pas
seerde, en gedurende de hele lengte
van de weg hing een jonge vrouw
reikhalzend uit het raam, om die op
zienbarende japon in zich op te ne
men. Het was niemand minder dan de
jonge koningin Wilhelmina.
I Loosduinen. De Archipelbuurt, het
I Statenkwartier; de Laan van Meer-
I dervoort. De eclectische bouwkunst
I van de negentiende eeuw -een bonte
I mix van neo-stijlen- mengde zich met
I Jugendstil, en vulde straat na straat,
I wijk na wijk. En ook de beeldende
I kunsten bloeiden als nooit tevoren -
I en jammer genoeg ook nooit meer
I erna.
I Toorop was gefascineerd door het symbolisme. Symbolisch is de titel van
I dit werk zeer zeker: 'Opkomst, met tegenwerking, der Nieuwe Kunst'. Collec-
I de Haags Gemeentemuseum)
I Stippeltjes
I In Pulchri Studio aan het Voorhout
I was de eerbiedwaardige Haagse
I School gevestigd, maar niet ver er-
I vandaan ontstond de Haagse Kunst-
I kring, waar de wind uit een totaal an-
I dere richting woei. Daar, boven de in-
I gang van de Passage, waren niet al-
I leen schilders welkom. Ook architec-
I ten, musici, en schrijvers werden lid
I van de avantgardistische groep. Ter-
I wijl de Haagse School zich bleef
I richten op de zo succesvolle verne-
I derlandste versie van het impressio-
I nisme, bestudeerde de Kunstkring
I zo’n beetje alles wat daarbuiten viel,
I onder de hoogdravende noemer De
I Nieuwe Kunst. Expressionisme en
I symbolisme voerden daarbij de bo-
I ventoon. Een van de bekendste figu-
I ren in de Haagse Kunstkring was Jan
I Toorop, die experimenteerde met het
I pointillisme (de stippeltjestechniek),
I maar die ook symbolistische tekenin-
I gen en schilderijen maakte.
I Een groter contrast tussen School en
I Kunstkring was nauwelijks denkbaar,
I en dat in dezelfde stad, in dezelfde
I tijd. Enerzijds waren er de grote man-
I nen van de Haagse School: Mesdag,
I Israëls, Weissenbruch, Mauve. Ze
I waren gefascineerd door meesters uit
I de Gouden Eeuw als Vermeer, Van
I Goyen en Ruysdael. Hun schilderijen
I zijn misschien nog het best -zij het
I ietwat oneerbiedig- te typeren als ne-
I gentiende-eeuwse versies van zeven-
DEN HAAG - Fin de siècle: het is
een wat weemoedig klinkende
term, die verwijst naar het eind
I van de vorige eeuw, toen door de
Tweede Industriële Revolutie een
nieuwe tijd aanbrak en er een we-
- reldwijde golf van creativiteit los-
I brak. Een term ook, die in Neder-
I land bij uitstek met Den Haag
I wordt geassocieerd. En terecht.
I Den Haag, die stad van Couperus
I en Mesdag, was een eeuw geleden
een ziedende smeltkroes van kunst-
I zinnige activiteit, waar allerlei ver-
I schillende stromingen en stijlen te-
I gelijk en naast elkaar bloeiden.
Wie iets van die spannende, onge-
1 kend vruchtbare periode wil proe-
I yen, kan tot 4 mei zijn hart ophalen
1 in Museum Het Paleis. Daar komt
I het Den Haag van rond 1900
prachtig tot leven in een aaneenrij-
I ging van schitterend ingerichte za-
I len.
I door Willem van Altena
I Den Haag groeide in de tweede helft
I van de vorige eeuw als kool, vooral
I doordat velen repatrieerden uit de
I Oost. Grote nieuwe stadswijken ver-
I rezen, in de richting van Voorburg en
I
VI
:lv
O
?s
